مُحمَّدٍ . [١] هر سخنى از قول خاندان محمّد صلى الله عليه و آله به شما رسيد كه دل هايتان در برابرش نرم شد و آن را شناختيد ، بپذيريد ، و آنچه دل هايتان از آن گريزان شد و آن را ناروا دانست ، آن را به خدا و پيامبر و عالِم خاندان محمّد ، باز گردانيد. در اين جا نيز اين سؤال، مطرح است كه : سخنِ بر خلاف عقل را قطعا نمى توان به پيامبر اسلام و اهل بيت او نسبت داد ؛ امّا آيا مى توان گفت: هر سخنى كه موافق عقل و فطرت است ، از آنان صادر شده است؟ در اين جا نيز پاسخ ، منفى است ؛ امّا مى توان گفت كه هماهنگى با فطرت و عقل ، قرينه اى است بر صحّت انتساب، كه در كنار قرائن ديگر مى تواند براى پژوهشگر ، موجب ظن يا اطمينان به صدور گردد.

سه. ديگر معيارها

معيارهايى كه ذكر شدند ، اصلى ترين موازين نقد و ارزيابى متن حديث اند . معيارهاى ديگرى كه مى توانند به پژوهشگر در اين زمينه كمك كنند (مانند: موافقت يا مخالفت با مبانى مسلّم اسلام يا با ساير احاديثى كه به گونه اى صحّت يا عدم صحّت آنها احراز شده است ، همچنين قوّت يا ضعف متن) ، در حقيقت ، به معيارهاى پيشْ گفته باز مى گردند ـ كه توضيح بيشتر در اين باره ، در پِى و نيز در آينده [٢] خواهد آمد ـ .

چند نكته

در اين جا اشاره به چند نكته ضرورى است :

[١] الكافى : ج ١ ص ٤٠١ ح ١ ، مختصر بصائر الدرجات : ص ١٠٦ ، الخرائج و الجرائح : ج ٢ ص ٧٩٣ ، بحار الأنوار : ج ٢ ص ١٨٩ ح ٢١ . [٢] به يارى خدا، در همين دانش نامه، در مَدخل «حديث».