دانشنامه قرآن و حديث - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٤٠
ذهن و عين، در اختيار اوست. مكتوب و مخلوق، ازآن اوست. خداوند، بر پايه اين حكمت و دانايى، كتابش را چنان منظّم ساخته كه جز او و آن كه او بخواهد نتواند به كنه آن برسد. اين، همان چيزى است كه از آن به «بطون قرآن» يا «لايه هاى معنايى قرآن» [١] و نيز «حقايق قرآنى» ياد مى شود . در حديثى از امام باقر عليه السلام آمده است : إنَّ لِلقُرآنِ بَطنا ، وَ لِلبَطنِ بطنا . [٢] قرآن ، باطنى دارد و باطن آن هم باطنى دارد . و در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : إنَّ لِلقُرآنِ ظَهرا وَ بَطنا ، وَ لِبَطنِهِ بَطنٌ إلى سَبعَةِ أبطُنٍ . [٣] قرآن ، ظاهرى دارد و باطنى، و باطن آن هم باطنى دارد ، تا هفت بطن (لايه درونى) . اين حديث از امام على عليه السلام نيز به لايه ها و بطون معانى قرآن اشاره دارد : إنَّ كِتابَ اللّهِ عَلى أربَعَةِ أشياءَ: عَلَى العِبارَةِ، وَ الإِشارَةِ، وَ اللَّطائِفِ، وَ الحَقائِقِ؛ فَالعِبارَةُ لِلعَوامِّ، وَ الإِشارَةُ لِلخَواصِّ، وَ اللَّطائِفُ لِلأَولِياءِ، وَ الحَقائِقُ لِلأَنبِياءِ . [٤] همانا كتاب خدا، بر چهار چيز [، قابل تقسيم] است : بر عبارت ، اشارت ، لطايف و حقايق . عبارت ، براى عوام است ، اشارت براى خواص ، لطايف براى اوليا ، و حقايق براى انبيا . توضيح اين مراتب را در ضمن بحث بعدى (جايگاه سنّت در حوزه معرفت دينى) خواهيم آورد .
[١] ر . ك : شناخت نامه قرآن : (توضيحى در باره شمار بطون قرآن) . [٢] بحار الأنوار : ج ٩٢ ص ٩١ ح٣٧ . [٣] عوالى اللآلى : ج ٤ ص ١٠٧ ح ١٥٩ . [٤] عوالى اللآلى : ج ٤ ص ١٠٥ ح ١٥٥ ، جامع الأخبار : ص ١١٦ (از امام حسين عليه السلام ) ، الدرّة الباهرة : ص ٣١ ، نزهة الناظر : ص ١٧٢ ح ٣٥٧ ، أعلام الدين : ص ٣٠٣ (از امام صادق عليه السلام ) ، بحار الأنوار : ج ٩٢ ص ٢٠ ح ١٨ .