اذان چند بند دارد ؟ و آيا جمله «الصلاةُ خيرٌ من النوم» كه در اذان صبح در ميان اهل سنّت مرسوم است ، و نيز جمله «حىَّ على خير العمل» و شهادت سوم (أشهد أنّ عليّا ولىّ اللّه ) كه در اذان و اقامه پيروان اهل بيت عليهم السلام گفته مى شود ، از ابتدا جزء اذان بوده يا به تدريج بر آن افزوده شده است ؟ پاسخ اين پرسش ها نيازمند بحث در چند محور است :

يك . «الصلاةُ خيرٌ مِن النَّوم» در اذان صبح

آنچه درباره جمله «الصلاة خيرٌ من النوم» [١] مطرح مى شود ، اين است كه آيا اين بند ، در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله نيز جزء اذان صبح بوده ، يا پس از ايشان بدان افزوده شده است ؟ آنچه را كه در منابع حديثىِ اهل سنّت در پاسخ اين سؤال آمده است ، به سه دسته مى توان تقسيم كرد : دسته اوّل : رواياتى كه اين بند را به تعليم پيامبر صلى الله عليه و آله مستند كرده اند ، مانند آنچه در سنن أبى داوود از حارث بن عبيد ، از محمّد بن عبد الملك بن ابى محذوره ، از

[١] در عربى ، از اين بندِ اذان ، با «تثويب» ياد مى كنند . تثويب ، از ريشه «ثوب» به معناى عود و رجوع است (ر . ك : مقاييس اللغة : ج ١ ص ٣٩٣ «ثوب») و تثويب در اذان ، به معناى بازگشت به اعلام وقت نماز با جمله «الصلاةُ خيرٌ من النوم» است .[٢] سنن أبى داوود : ج ١ ص ١٣٣ (كتاب الصلاة)، التاريخ الكبير : ج ١ ص ١٦٣ ح ٤٨٦ ، سنن البيهقى : ج ١ ص ٦٢٢ ح ١٩٧٩ .[٣] چرا كه محمّد بن عبد الملك بن ابى محذوره ، در كتب رجال ، «مجهول» معرّفى شده است (ر . ك : الجرح والتعديل : ج ٨ ص ٧ ش ١٤ ، التاريخ الكبير : ج ١ ص ١٦٣ ش ٤٨٦) .[٤] التاريخ الكبير : ج ١ ص ٩٣ .[٥] المعجم الكبير : ج ١ ص ٣٥٢ ح ١٠٧١ .[٦] المعجم الأوسط : ج ٧ ص ٢٩٠ .[٧] سنن الترمذى : ج ١ ص ٢٤٨ .[٨] سنن ابن ماجة : ج ١ ص ٢٣٧ ح ٧١٥ .[٩] المعجم الأوسط : ج ٧ ص ٣٠٩ .[١٠] سنن ابن ماجة : ج ٢ ص ٣٤ ح ٧٠٧ .[١١] مسند ابن حنبل : ج ٤ ص ٦٣٢ .[١٢] سنن الدارمى : ج ١ ص ٢٨٩ ح ١١٩٢ .[١٣] الطبقات الكبرى : ج ١ ص ٢٤٧ .[١٤] سنن الدارقطنى : ج ١ ص ٢٤٣ .[١٥] موطّأ ، مالك : ج ١ ص ٧٢ ح ٨ .[١٦] الكافى : ج ٢ ص ٣٠٣ .[١٧] المصنّف ، عبد الرزّاق : ج ١ ص ٤٧٤ ح ١٨٢٩ .[١٨] المصنّف ، عبد الرزّاق : ج ١ ص ٤٧٥ ح ١٨٢٧ .[١٩] جامع المسانيد : ج ١ ص ٢٩٦ . اين روايت ، دلالت مى كند كه «الصلاة خير من النوم» ، پس از اتمام اذان گفته مى شود و جزء اذان نيست و مؤذّن ، آن را با زحمت دادن به خود و صرفا براى بيدار كردن مردم از خواب ، بازگو مى كند .[٢٠] ر . ك : الأذان تشريعا وفصولاً : ص ٦٦ (كلمات الأعلام فى التثويب) .[٢١] مستدرك الوسائل : ج ٤ ص ٤٤ .