مى توان گفت كه اين احاديث ، با گزارش هايى كه آغاز تثويب را عصر خليفه دوم مى دانند ، قابل جمع است ، بدين سان كه در عصر خلافت عمر ، مدّتى به فرمان يا تقرير (تأييد) او ، جمله «الصلاة خير من النوم» در وسط اذان يا پس از آن گفته مى شده ؛ امّا چنان كه در گزارش ابن جريج آمد ، پس از مدّتى ، ترك گرديده است ، تا اين كه در دوران حكومت معاويه ، با جعل رؤياى عبد اللّه بن زيد ـ كه مشتمل بر اين جمله بود ـ به طور رسمى ، جزئى از اذان صبح قرار داده شد . با عنايت به آنچه ذكر شد ، روشن مى شود كه چرا فقها و محدّثان شيعه ، شمارى از رواياتى را كه جواز گفتن اين جمله را از اهل بيت عليهم السلام نقل كرده اند ، نپذيرفته و جهت صدور يا دلالت آنها را مخدوش دانسته اند .

دو . «حىّ على خير العمل» در اذان و اقامه

پيروان اهل بيت عليهم السلام بر اساس رهنمودهاى آنان ، بر اين باورند كه جمله «حىَّ على خير العمل» يكى از اجزاى اذان و اقامه بوده و جزئيت آن ، از طريق وحى به پيامبر خدا ابلاغ شده است . شمارى از رواياتى كه در منابع حديثىِ اهل سنّت وجود دارند [١] و همچنين شمارى از صحابه و تابعين، [٢] اين باور را تأييد كرده اند . در اين جا سؤال پيش مى آيد كه : اگر واقعا جمله «حىَّ على خير العمل» جزء اذان بوده و در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله ، مسلمانان ، اين جمله را در اذان تكرار مى كرده اند ، چه كسى و با چه انگيزه اى اين جمله را حذف نموده است؟ پاسخ اين سؤال ، در برخى از احاديث اهل بيت عليهم السلام [٣] و شمارى از گزارش هاى

[١] ر . ك : المعجم الكبير : ج ١ ص ٣٥٢ ح ١٠٧١ ، كنز العمّال : ج ٨ ص ٣٤٢ ح ٢٣١٧٤ .[٢] ر . ك : ص ٣٧٥ ح ١٠٦٥ـ١٠٦٧ ، المصنّف ، عبد الرزّاق : ج ١ ص ٤٦٤ ح ١٧٩٧ ، المصنّف ، ابن ابى شيبه : ج ١ ص ٢٤٤ ح ٢ و ٣ ، السنن الكبرى : ج ١ ص ٦٢٤ ح ١٩٩١ و ص ٦٢٥ ح ١٩٩٢ ؛ وسائل الشيعة : ج ٤ ص ٦٤٥ ح ١٢ .[٣] ر . ك : دعائم الإسلام : ج ١ ص ١٤٥ ، وسائل الشيعة : ج ٤ ص ٦٤٧ ح ١٦ .