با توجه به اين كه خاستگاه اوّليّه دين زرتشت و نيز محلّ پيدايش پيامبر اين آيين، ايران باستان است، آگاهى از دين ايرانيان پيش از ظهور زرتشت، ضرورى است. كوتاه سخن، اين كه ايرانيان آريايى نژاد، بنابر تحقيقات پژوهشگران، پيش از پيدايش دين زرتشت، نوعى عقايد «پُلى ته‌ايسم» (چندگانه پرستى) داشته و خدايان متعدّدى را كه گاهى تعداد آن‌ها به هزار هم مى‌رسيد مورد ستايش قرار مى‌دادند، هر چند به خداى خدايان يا ايزد ايزدان نيز توجّه داشتند! آريايى‌هاى كهن ايرانى، كم و بيش از همان «عقايد و دايى» «١» پيروى كرده و پديده‌ها و قواى طبيعى مانند رعد، برق، آسمان، زمين، باران و غير آن را به عنوان ربّ النّوع مى‌پرستيدند. مهم‌ترين آلهه و خدايان مورد پرستش آنان «آگنى» يا الهه آتش و آسمان، «ايندرا» يا الهه طبيعت ورعد و برق، «ميترا» يا الهه نور و خورشيد، «وارونا» يا الهه آسمان و شب، «اناهيتا» يا ناهيد، الهه آب، و «ايو» يا خداى باد بوده است. برخى از اين خدايان در آيين‌هاى باستان آريايى‌هاى هند نيز مورد پرستش بوده‌اند. اين خدايان گاهى به خداى مذكر و مؤنث تقسيم مى‌شدند؛ خدايان زمينى را خداى مادينه يا مادر و خدايان آسمانى را نرينه يا پدر، تلقّى مى‌كردند. گاهى هم اين‌ه اديان شناسى ١٦٧ شناسايى پيشواى آيين زرتشت ..... ص : ١٦٣ ا به خدايان آسمانى، زمينى و فضايى تقسيم مى‌شدند؛ مانند «آسورا» يا «اهورا» و «اهوراى خردمند»، كه خداى آسمان‌ها و زمين و آفريننده جهان بود، و «ايندرا» يا «تندر» كه خداى فضايى بود. در كنار اين خدايان «فره ورتى‌ها» بودند كه ارواحى مجرّد به شمار مى‌رفتند نيز در برابر «اهورا» يا «اهورا مزدا» نيروى خبيثى وجود داشت كه «اهريمن» خوانده مى‌شد. «آتش» كه همان «آگنى» خداى آتش ودايى است در كيش باستانى ايرانيان پيش از زرتشت نقش بسزايى داشته است. «٢»