دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٥٠
| بوداپست جلد: ١٢ شماره مقاله:٥١٥٠ |
بوداپِسْت، به زبان مجاري بوداپِشت، تختگاه و مركز سياسى، اقتصادي و
فرهنگى مجارستان. اين شهر در دو سوي رود دانوب در محلى واقع شده است كه
آب از نواحى كوهستانى به مسير وسطاي رود دانوب سرازير مىشود IV/٨٧) , ٣ .(BSEبوداپست
از بخشهاي پِست پشت، بودا و اُبودا بوداي قديم تشكيل يافته است «دائرةالمعارف...»،
.VI/٣٤٤ اين بخش در ٢٩٠ق/٨٧٣م مشتركاً شهر واحدي را تشكيل دادند هالاس، .٨
در مآخذ براي نخستينبار در ٤٣ق/١٤٨م از بودا، اُبودا و پست ياد شده است ٣ ،
BSEهمانجا. بودا نامى است مجاري كه صورت اسلاوي آن بُدين بوده است. در
مآخذ تركى اين نام به صورتهاي بودين، بِدون، بودون، بوديم و بودِم آمده
است I/١٢٨٧) , ٢ EIII/٧٤٨; .(IA,
هواي بوداپست معتدل و ميانگين دماي آن در تير ماه ١ تا ٢ و در دي ماه صفر
تا - است. مساحت شهر ٢٥ كم است ٣ ، BSEهمانجا. جمعيت بوداپست در ٢٦٦ق/٨٥٠م
٠٠ هزار نفر بود كه در ٣١٨ق/٩٠٠م به ٦١ هزار، و در ٣٤٠ش/٩٦١م به ٠٠`١٢` نفر
رسيد همانجا. از ٩٧٠ تا ٩٩٣م جمعيت بوداپست كمى بيش از دو ميليون نفر بود كه
در ٣٧٨ش/٩٩٩م به ٥٣`٣٨` نفر كاهش يافت «بوداپست».
ناحية بوداپست از روزگاران كهن سكونتگاه مردم سِلْت كِلْت بود. در سدههاي
-م روميان بدان نواحى مهاجرت كردند. ظهور مجارها در اين سرزمين را حدود سال
٨٢ق/٩٥م دانستهاند. چنين به نظر مىرسد كه تا سدة ق/٠م اسلاوها در اراضى
پست سكنا داشتند. در ٣٩ق/٢٤٢م بودا به صورت تختگاه درآمد و از ٥١ق/٣٥٠م به
مقر دائمى شاهان مجار بدل گرديد ٣ ، BSEهمانجا. در سدة ق/٤م گروهى از قوم
ياس در شمال غربى بودا سكنا گزيدند. چنين به نظر مىرسد كه اين گروه تا
اوايل سدة ق/٥م ساكن ناحية بودا بودند پالوتسى هوروات، ٨. ياسها گويشى
ايرانى مشابه گويش آلانهاي قفقاز داشتند كه اكنون اوسِت ناميده مىشود. نام
ياس از سوي اهالى هنگري مجار به آنها داده شده است و اين همان نام كهن
آس است همو، ٠ -١.
بودا بدين پيش از تصرف اين سرزمين از سوي نيروهاي عثمانى، جمعيت زيادي
نداشت و شمار آنها ظاهراً كمتر از هزار نفر بود. در آغاز سلطة تركان نيز گروهى
از اهالى، بدين را ترك گفتند. در ميان ساكنان بدين ٣٨ خانوار مجاري مسيحى،
٥ خانوار يهودي و ٠ خانوار كولى قبطى بودند I/١٢٨٥) , ٢ .EIاوليا چلبى نيز از
وجود يهوديان در بدين بودا ياد كرده است /٣١-٣٢. در زمان سلطة تركان عثمانى
بر اين منطقه، بدين «حصار اسلام» خوانده مىشد I/١٢٨٤) , ٢ .EIدر ٣٢ق/٥٢٦م
نيروهاي عثمانى نخستينبار به اين سرزمين حمله بردند و بدين به تصرف
لشكريان عثمانى درآمد و به آتش كشيده شد. از اين پس فاتحان آن را «ولايت
بودين» ناميدند پچوي، /٨-٩؛ فريدون بك، /٥٤؛ اوليا چلبى، /١٤؛ بروكلمان، .٢٩١
مورخان و جهانگردان ترك از وجود دژهاي استواري در اين سرزمين خبر دادهاند
كه در تصرف لشكريان عثمانى بوده است همانجا؛ صولاقزاده، ٥٨-٥٩. پس از اين
پيروزي، سليمان قانونى، سلطان عثمانى يانوش زاپوليا ژان زاپوليا را به
عنوان شاه مجارستان برگزيد، ولى گروههاي رقيب فرديناند دوك اتريش را كه
برادر شارل پنجم شارل كَن امپراتور آلمان و از خاندان هابسبورگ بود،
برگزيدند. درنتيجه، مجارستان داراي دو پادشاه شد. فرديناند پس از بازگشت
نيروهاي عثمانى، به بدين حملهور شد و يانوش زاپوليا را مجبور به فرار كرد.
دوك اتريش از سلطان سليمان خواست كه او را به رسميت بشناسد، ولى سلطان
تقاضايش را نپذيرفت و از او خواست كه بدين را به يانوش زاپوليا وا گذارد،
ولى فرديناند نپذيرفت. اين وضع تا ٣٥ق/٥٢٩م ادامه يافت، تا اينكه سلطان
سليمان قانونى با نيرويى مركب از ٥٠ هزار نفر عازم پيكار شد و بدين را به
تصرف در آورد اوزون چارشيلى، .II/٣٢٧-٣٢٩ در ٣٦ق نيز، بدين بار ديگر از سوي
نيروهاي عثمانى تسخير شد اوليا چلبى، /٢٠-٢١.
در اواخر سال ٣٩ق/٥٣٢م نيروهاي عثمانى دژهاي پوزاگا، زايِسْنه، نِمْچه نمسه
و پودْگراد را فتح كردند اوزون چارشيلى، .II/٣٣٥ اين پيكار ماه ادامه يافت
همانجا. در ٤٨ق/٥٤١م نيروهاي مجار با اغتنام فرصت دژ بودين بدين را به تصرف
خود درآوردند، ولى اين وضع ديري نپاييد؛ سرانجام در همان سال سپاهيان
عثمانى بار ديگر دژ مذكور را مسخر كردند اوليا چلبى، /٢٢-٢٤؛ اوزون چارشيلى،
.II/٣٣٨ در ٥٠ق/٥٤٣م سلطان سليمان قانونى حملة سازمان يافتة ديگري را به
مجارستان آغاز كرد مانتران، .١٥٣ سبب لشكركشى آن بود كه فرديناند با نيروي ٠
هزار نفري خود محافظان قلعة بودا بدين را كه بيش از هزار نفر نبودند، به
محاصره گرفته بود. در پيكاري كه ميان لشكريان عثمانى و سپاه فرديناند روي
داد، مجارها شكست خوردند و اِستِرگون استرگوم تختگاه كهن مجارستان كه قبور
شاهان مجار در آنجا بود، به چنگ نيروهاي عثمانى درآمد و ضميمة بيگلربيگى بدين
شد اوزون چارشيلى، ٤٩٥-٤٩٦ .II/٣٣٩,
در سدة ٠ق/٦م امپراتوري عثمانى بارها با امپراتوري خاندان هابسبورگ درگير
جنگ شد. هابسبورگها ائتلافى جنگى پديد آوردند و چند بار در اواخر همان سده و
اوايل سدة بعد بودا را محاصره كردند، ولى مدافعان توانستند حملات مهاجمان را
دفع كنند. بزرگترين درگيريها در ٠٩٥ق/٦٨٤م روي داد كه طى آن نيروهاي
امپراتوري اتريش و مجارستان با تركان عثمانى به پيكاري سخت دست زدند؛ اين
درگيري تا ٠٩٧ق/٦٨٦م ادامه يافت و به پيروزي نيروهاي اتريش و مجار - كه
لشكريان اتحاد مقدس ناميده مىشدند - منجر گرديد I/١٢٨٤) , ٢ ;EIIV/٤٧٢ , ٣ .(BSEبدين
ترتيب، بودا كه تركان آن را «شهر غازيان» و «حصار اسلام» مىناميدند، و نيز
ديگر شهرهاي مجارستان از تصرف امپراتوري عثمانى بيرون آمد ٢ ، EIنيز ٣ ،
BSEهمانجاها؛ مانتران، .٢٤٧
در نوشتههاي آلمانى به نام اُفِن بر مىخوريم كه براي بودا بدين به كار
مىرفته است. نام پست را نيز اسلاوها بر زيستگاه خود در سوي ديگر رود دانوب
نهاده بودند. با مهاجرت مجارها به اين سرزمين نامهاي پشت و بودا از سوي
آنان پذيرفته شد و رفته رفته اين سرزمين بوداپست بوداپشت نام گرفت II/٧٤٨
؛ IA, مانتران، همانجا.
طى كمتر از يك قرن و نيم حاكميت دولت عثمانى، ٥ نفر به سمت بيگلربيگى
بودين منصوب شدند كه هريك مدتى كوتاه بر آن سرزمين فرمان راندند.همينامر
مانع نوسازيِبودا گرديد.درميان بيگلربيگيهاي اين سرزمين صوقللى مصطفى پاشا
از همه مهمتر بود. وي توانست حدود ٢ سال از ٧٣ تا ٨٦ق/٥٦٦ تا ٥٧٨م سمت
بيگلربيگى بودين را عهدهدار باشد «دائرةالمعارف»، .VI/٣٤٧
از اوايل سدة ٢ق/٨م بوداپست تحت تصرف خاندان هابسبورگ قرار گرفت. مجارستان
پس از خروج نيروهاي عثمانى از منطقه، حدود دو قرن دستخوش دگرگونيهايى شد.
در سالهاي ٢٦٤- ٢٦٥ق/ ٨٤٨-٨٤٩م گروههايى به سرپرستى شاندور پِتوفى در ناحية
پست پشت بر ضد خاندان هابسبورگ سر به شورش برداشتند كه توفيقى نيافتند. در
خلال اين شورش، اهالى بوداپست نقش عمدهاي ايفا كردند. شورشيان قلعة بودا
را مدتى در محاصره داشتند، تا اينكه سرانجام، در رمضان ٢٦٥/اوت ٨٤٩م تسليم
شدند IV/٤٧٢-٤٧٣ , ٣ .BSE
در ٢٨٤ق/٨٦٧م بر پاية توافقى ميان خاندان هابسبورگ و سران كشور مجارستان،
امپراتوري اتريش - مجارستان تأسيس گرديد و مجارستان كشوري خودمختار، و
بوداپست به عنوان مركز آن شناخته شد. در سالهاي ٩١٢ و ٩١٧م اعتصابهايى در
بوداپست روي داد. پس از شكست امپراتوري اتريش در جنگ جهانى اول، مجارستان
استقلال يافت و بوداپست همچنان به صورت تختگاه دولت جديد اين كشور باقى
ماند. در زمان جنگ جهانى دوم، طى درگيري ميان نيروهاي شوروي و آلمان،
بوداپست، به ويژه ناحية پست دچار ويرانى بسيار شد همان، ٤٧٤ .IV/٨٧,
موافقتنامههاي سري يالتا و پُتسدام، و تقسيم اروپا به دو منطقة نفوذ سبب شد
كه مجارستان در منطقة نفوذ دولت اتحاد شوروي قرار گيرد. در آبان ٣٣٥ش/٣ اكتبر
٩٥٦م مردم مجارستان براي كسب استقلال سر به شورش برداشتند. بوداپست در اين
خيزش عام نقش عمدهاي برعهده داشت. اين قيام كه ٣ روز ادامه يافت با
هجوم ارتش شوروي به مجارستان سركوب گرديد. در اثناي پيكار، خسارات فراوانى
بهشهر بوداپست واردآمد و ايمرهناگى رئيسدولت مجارستان، نخست به يوگسلاوي،
و سپس به رومانى پناه برد مراي، ٧٨، ٥٥، جم. پس از فروپاشى اتحاد شوروي،
شهر بوداپست همچنان به عنوان مركز دولت جمهوري مجارستان باقى ماند.
ارتباط آبى بوداپست با درياي سياه از طريق رود دانوب موجب پيشرفتهاي
اقتصادي و بازرگانى اين شهر گرديد. اوليا چلبى در سفري به بوداپست
٠٧٣ق/٦٦٣م از هر دو ناحية بودا بودين و پست، تصوير روشنى ارائه كرده است.
وي در مورد قلعة بدين و كاخ شاهان مجار مىنويسد كه سلطان سليمان قانونى در
٣٢ق/٥٢٦م پس از تصرف قلعة بودين مدتى به تماشاي آن پرداخت و گفت «چه
مىشد اگر چنين قصري در استانبول مىداشتيم» /١٤. كليساها در عهد حاكميت
تركان عثمانى به مساجد تبديل شدند، از جمله سلطان سليمان قانونى كليساي
مريم مقدس را در بودا به مسجد تبديل كرد و مسجد سلطان سليمان سلطان سليمان
جامعى يا جامع بزرگ ناميده شد. وي محرابها را متوجه مكة مكرمه نمود و در
آنجا نماز گزارد همو، /٢٥؛ همچنين كليساي كاخ پادشاهى به مسجد كاخ سراي
جامعى يا اندرون جامعى، كليساي سنت جرج به مسجد ميانى اورتا جامع و
كليساي مريم مجدليه به مسجد فتحيه فتحيه جامعى تغيير نام يافت I/١٢٨٥) , ٢
(.EI
در قلعة درونى بدين كه اورتا قلعه ناميده مىشد، ٠ برج به نامهاي مختلف
بنا شد كه ٧ برج از ديگر برجها بلندتر بودند اولياچلبى، /٣٠. از ميان اين
برجها كه تركان آنها را قُله مىناميدند، مىتوان به قلههاي ولى بيگ، مراد
پاشا، سياوش پاشا، قره قاش پاشا، قاسم پاشا، و محمود پاشا اشاره كرد ٢ ،
EIهمانجا. بيشتر ساكنان بدين كه نام اسلامى داشتند، نه از تبار ترك، بلكه
اسلاوهاي نومسلمان بودند. اين نكته مخصوصاً در ميان كوليهايى كه بيشتر آنها
لقب عبدالله بر خود نهاده بودند، مشهود بود همانجا. نام چند محل اسلامى و
خانقاه درويشان نيز در بوداپست شناخته شده است، از جمله مزار گل بابا و
مسجد سلطان طاهر فلاح، ٦.
مآخذ: اولياچلبى، سياحتنامه، استانبول، ٣١٨ق؛ پالوتسىهوروات، آندراس،
پچنگها، كومانها و ياسها، ترجمة رقيه بهزادي، تهران، ٣٧٥ش؛ پچوي، ابراهيم،
تاريخ، استانبول، ٢٨٣ق؛ صولاق زاده، محمد، تاريخ، استانبول، ٢٩٧ق؛ فريدون
بك، احمد، منشآت السلاطين، استانبول، ٢٧٤ق/٨٥٨م؛ فلاح، ثريا، مجارستان،
تهران، ٣٧٤ش؛ مراي، تيبور، انقلاب مجارستان، سيزده روزي كه كرملين را
لرزاند، ترجمة عنايتالله رضا، تهران، ٣٦٣ش؛ نيز:
, C., _ History of the Islamic Peoples, London, ١٩٥٩; BSE ٣ ; X Budapest n ,
Encarta, ٢٠٠٣; EI ٢ ; Hal D sz, Z. et al., La Hongrie, Budapest, ١٩٦١; IA;
Mantran, R., Histoire de l'empire Ottoman, Lille, ١٩٨٩; T O rkiye diyanet vakf o
Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢; Uzun ٥ ars o l o , I. H., Osmanl o
tarihi, Ankara, ١٩٨٣.
عنايتالله رضا