دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٢٧
| بطن جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٢٧ |
بَطْن، يكى از مراتب انساب عرب. بطن در لغت به معناي داخل و درون هر
چيز است و در تقسيمبنديهاي قومى، جمعيتى كمتر از قبيله را در برمىگيرد ابن
دريد، /٠٩؛ تاج...، ذيل بطن. بطن محتملاً واژهاي سامى معادل «شكم» است و
در عبري به معناي «رحم» نيز بهكار رفته است ٢ .EIبطن متضاد «ظَهر» است
جوهري، /٠٧٩؛ تاج، همانجا و نام چندين مكان جغرافيايى هم با بطن آغاز
مىشود همانجا؛ نيز نك: ياقوت، /٦٥ -٦٧.
از آنجا كه در مراتب انساب، طبقهبندي مدونى از زمان جاهليت باقى نمانده
است، دانشمندان نسبشناس، در شمار و تقديم و تأخير اين مراتب و طبقات
اختلاف نظر پيدا كردهاند نك: همدانى، /٢؛ على، /٠٩ -١١؛ اما غالباً انساب عرب
را در طبقه مشخص مىكنند: شعب مانند عدنان، قبيله مانند ربيعه و مضر، عِماره
مانند قريش و كنانه، بطن مانند عبدمناف و بنى مخزوم، فَخِذ مانند بنى هاشم
و بنى اميه، و فصيله مانند بنى عباس و بنى ابىطالب نك: ماوردي، ٦٨؛
قلقشندي، /٠٨، ٠٩؛ آلوسى، /٨٨، ٨٩؛ على، /٠٩. اين طبقهبندي براساس ساختمان
بدن انسان پديد آمده، يعنى شعب و قبيله به سر و رگهاي درون آن؛ عماره
به گردن و سينه؛ و بطن، فخذ و فصيله، به ترتيب به شكم، پا، ساق و قدمها
تشبيه شده است آلوسى، /٩٠. برخى از قبايل داراي بطن نيز هستند. چنانكه
براي اوس بطن و براي خزرج بطن قائل شدهاند نك: ابن رسول، ؛ نيز نك: ابن
حزم، ٦٤. گفتهاند كه بطن از پايههاي تشكلهاي سياسى اوليه نزد ساميها بوده
است على، /١١.
مآخذ: آلوسى، محمدشكري، بلوغ الارب، به كوشش محمد بهجت اثري، بيروت،
دارالكتب العلميه؛ ابن حزم، على، جمهرة انساب العرب، به كوشش عبدالسلام
محمدهارون، قاهره، ٣٨٢ق/٩٦٢م؛ ابن دريد، محمد، جمهرة اللغة، بغداد، مكتبة
المثنى؛ ابن رسول، عمر، طرفة الاصحاب فى معرفة الانساب، به كوشش سترستن،
بيروت، ٤١٢ق/ ٩٩٢م؛ تاج العروس؛ جوهري، اسماعيل، الصحاح، به كوشش احمد
عبدالغفور عطار، بيروت، دارالعلم للملايين؛ على، جواد، المفصل فى تاريخ
العرب قبل الاسلام، بيروت، ٩٦٨م؛ قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره،
٣٨٣ق/ ٩٦٣م؛ ماوردي، على، الاحكام السلطانية، به كوشش احمد مبارك بغدادي،
كويت، ٤٠٩ق/٩٨٩م؛ همدانى، حسن، الاكليل، به كوشش محمد بن على اكوع،
قاهره، ٣٨٣ق/ ٩٦٢م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز: . ٢ EI
نوشين صاحب