دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٧٩٣
| بروجن جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٧٩٣ |
بُروجِن، نام يكى از شهرستانهاي استان چهارمحال وبختياري و نام شهر مركز
آن.
شهرستان بروجن: اين شهرستان در خاور استان چهارمحال و بختياري واقع است و
از شمال به شهرستان شهركرد، از خاور به شهرستانهاي سميرم و شهرضا استان
اصفهان، از جنوب به شهرستان لردگان، و از باختر به شهرستان اردل محدود است
جعفري، دايرةالمعارف ...، ٧٨. شهرستان بروجن متشكل از دو بخش به نامهاي
مركزي و گندمان، و دهستان و شهر به نامهاي بروجن، فرادنبه، سفيددشت، بلداجى
و گندمان است تقسيمات ...، ٧. بنا بر سرشماري آبان ٣٧٥ جمعيت اين شهرستان
٨٥ ،٠٤نفر بوده است كه از اين ميان ٨/٨% در نقاط شهري و ٢/١% در نقاط روستايى
سكنى داشتهاند سرشماري ...، شانزده.
اين شهرستان ناحيهاي كوهستانى است و كوههاي بلندي چون هزار دره با ٦٢ ،متر،
چرو با ٣٥ ،متر، دودلو با ٤٣ ،متر، گندمان با ٢١ ،متر و كوه بر آفتاب با ٢٨ ،متر
ارتفاع در آن سر برافراشتهاند جعفري، همانجا. در ٠كيلومتري جنوب باختري شهر
بروجن، دشت پهناوري به نام دشت حلوايى، و در باختر آن نيز دشت ديگري به
نام دشت سفيد قرار دارد. اين دشتها كشتزار و چراگاه هستند فرهنگ جغرافيايى
آباديها...، ٨.
منطقة بروجن با آب وهوايى كوهستانى وسردسير، چراگاهتابستانى مناسبى براي
دامهاي عشايري است. در فصلهاي بهار و تابستان دو ايل مهم بختياري و قشقايى
به اين منطقه به ييلاق مىآيند همان، ٩. از رودخانههاي اين شهرستان مىتوان
از آقبلاغ و چغاخور نام برد. رودخانة آقبلاغ از آبخيزهاي پيرامون بلداجى در ٣
كيلومتري باختر بروجن سرچشمه مىگيرد و به سوي بيشه كَتَك روان مىشود و در
كيلومتري باختر روستاي ونك به رودخانة ونك مىريزد و سپس به سوي باختر
جريان مىيابد و به رودخانة كارون مىپيوندد جعفري، رودها...، ٦؛ فرهنگ
جغرافيايى آباديها، ٨. رودخانة چغاخور در ٦ كيلومتري جنوب باختري بروجن از
بيشهاي به همين نام سرچشمه مىگيردهمانجا. شهرستانبروجن منطقهاي پرآبومستعدكشاورزي
است؛ از اينرو، بيشتر اهالى اين منطقه به دامپروري و كشاورزي اشتغال
دارند زاهد، ٥٤. بروجن روزگاري انبار غله و لبنيات استان اصفهان به شمار مىرفته
است. صنايع دستى در اين شهرستان به علت ويژگيهاي بافت جمعيتى آن از رونق
برخوردار است و از آن جمله قالىبافى، گيوهدوزي، نمدمالى، كلاهمالى و تخت
كشى در اين شهرستان رواج دارد جغرافيا...، /٦٢.
ويژگيهاي طبيعى منطقة زاگرس مركزي شرايط مساعدي براي طوايف كوچنده فراهم
كرده است. دسترسى آسان اين طوايف به مناطق گرمسيري و سردسيري كه به
فاصلة اندكى از يكديگر در دوسوي كوههاي زاگرس قرار گرفتهاند، سبب شده است
كه اين طوايف براي تعليف دامهاي خود به اين شيوة زندگى ادامه دهند نك:
امان اللهى، ٨-١. به همين سبب، در اين منطقه، مراكز مسكونى مهمى تا چند
دهة اخير وجود نداشته است. در دورة قاجاريه شهرهايى كه امروزه شهرستان بروجن
را تشكيل مىدهند، جزو قراي ناحية گندمان، يكى از ناحية چهار محال، به شمار
مىرفتهاند. قرية بروجن با هزار خانوار جمعيت بزرگترين، آبادترين وپر جمعيتترين
قراي ناحية گندمان بوده، و بازار، مسجد، حمام و رشته قنات داشته، و ماليات
ساليانة آن ٣٠ تومان بوده است. قرية بلداجى با ٠٠ خانوار جمعيت و قرية گندمان
با ٠٠خانوار و قرية سفيد دشت از ديگر قراي اين ناحيه به شمار مىرفته است
اعتماد السلطنه، /٩٤٩-٩٥١.
شهر بروجن: اين شهر مركز شهرستان بروجن در ١ و ٧ طول شرقى و ١ و ٨ عرض شمالى
واقع، و ارتفاع آن از سطح دريا ٢٥ ،متر است پاپلى، ٩. بروجن دومين شهر
استان چهارمحال و بختياري است. اين شهر در دشتى به وسعت ٨٠ كم - كه
پيرامون آن را كوههاي بلند احاطه كرده - در شرقىترين نقطة استان و در محل
تلاقى راههاي استان چهارمحال و بختياري، اصفهان و فارس قرار گرفته است.
گسترش شهر بروجن با توجه به موقعيت جغرافيايى آن كه در محل تلاقى استان
ياد شده قرار گرفته، توسعه و روند رشد آن را تسريع كرده است زنده دل،
/٩-٠؛ فرهنگ جغرافيايى ايران، ٠/٩.
گسترش بازرگانى به دورترين نقاط شهرستان بروجن و ارتباط آن با ديگر نقاط
كشور، اين شهر را به صورت يك بازار عمومى تجاري درآورده است كه بخش عمدة
محصولات، به ويژه فرآوردههاي دامى و كشاورزي، به صورت نقدي و پاياپاي
معامله مىگردد جغرافيا،همانجا. تاريخ اسكان جمعيت در شهر بروجن به يكى دو
سدة گذشته باز مىگردد و تاريخ تمركز جمعيت به حدي كه بتوان آن را شهر
ناميد، به پس از نهضت مشروطيت مىرسد. رشد فزايندة جمعيت بروجن از دهههاي
سوم و چهارم قرن حاضر آغاز مىشود زنده دل، /٠. بنا بر سرشماري آبان ٣٧٥ اين
شهر داراي ٧٧ ،خانوار با ٣٤ ،٢نفرجمعيت بوده است سرشماري، چهل.
مآخذ: اعتماد السلطنه، محمد حسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسين نوايى و
هاشم محدث، تهران، ٣٦٨ش؛ اماناللهى بهاروند، سكندر، كوچ نشينى در ايران،
تهران، ٣٦٠ش؛ پاپلى يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور،
مشهد، ٣٦٧ش؛ تقسيمات كشوري ٣٧٩ش، دفتر تقسيمات كشوري، وزارت كشور، تهران،
شم ؛ جعفري، عباس، دايرةالمعارف جغرافيايى ايران، تهران، ٣٧٩ش؛ همو، رودها و
رودنامة ايران، تهران، ٣٧٦ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش،
تهران، ٣٦٦ش؛ زاهد، جليل، ايران زمين، تهران، ٣٤٨ش؛ زنده دل، حسن، مجموعة
راهنماي جامع ايرانگردي، تهران، ٣٧٧ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن ٣٧٥ش،
نتايج تفصيلى، شهرستان بروجن، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ٣٧٦ش؛ فرهنگ
جغرافيايى آباديهاي كشور سميرم، ادارة جغرافيايى ارتش، تهران، ٣٦٠ش؛ فرهنگ
جغرافيايى ايران آباديها، استان دهم، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران،
٣٣٢ش، ج١. على كرمهمدانى