دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٤٩
| بوانات جلد: ١٢ شماره مقاله:٥١٤٩ |
بَوانات، شهر و شهرستانى در استان فارس.
شهرستان بوانات: اين شهرستان متشكل از دو بخش به نامهاي مركزي و سرچهان،
يك شهر به نام بوانات و دهستان به نامهاي سيمكان، باغستان، سروستان،
مزايجان، سرچهان، توجردي، باغ صفا و ايج در شرق استان فارس واقع شده است
نشريه...،٣. بوانات تا مهر ٣٧٤ بخشى از شهرستان آباده به شمار مىرفت و از
اين تاريخ به بعد خود به شهرستان تبديل گرديد نامة فرمانداري...، شم /٩٠٣.
بوانات ميان شهرستانهاي ابركوه و خاتم در استان يزد، و شهرستانهاي صفاشهر،
مرودشت و ارسنجان در فارس محصور است نقشه....
بلندترين كوهِ شهرستان بوانات كوه ختابان با ٨٢` متر ارتفاع است
فرهنگجغرافيايىكوهها...،/٥٩. رود مهم آن نيز بوانات نام دارد كه از
دامنههاي شمالى كوه ساريخانى به ارتفاع ٨٥` متر همان، /٧٢ سرچشمه مىگيرد
و پس از طى درة كمعرض و طويل بوانات به سوي جنوب خاوري رفته، سرانجام
وارد كوير مروست مىشود افشين، /٤- ٥؛ جعفري، رودها...، ٣٣. اين شهرستان
داراي چشمهها و كاريزهاي متعددي است كه به مصرف آبياري زمينهاي كشاورزي
مىرسد فرهنگجغرافيايىآباديها...،١. آب و هواي بوانات معتدل متمايل به سرد
است همانجا. اساس اقتصاد اين شهرستان بر پاية كشاورزي، يعنى توليد غلات و
ميوهها، دامداري و صنايع دستى به ويژه فرش استوار است همان، ٢.
جمعيت اين شهرستان به سبب كوچ ساليانة طايفة حكجهاي از ايل باصري، طوايف
شيري از ايل عرب و طوايف لبو محمدي و كشكولى از ايل بزرگ قشقايى در فصول
مختلف سال متغير است همانجا. براساس سرشماري آبان ٣٧٥، اين شهرستان بالغ
بر ٠٠`٦ تن جمعيت داشته است سرشماري...،شانزده. زبان اهالى اين شهرستان
فارسى است، اما در برخى از روستاهاي آن در كنار اهالى فارسى زبان، اقليتى
ساكن هستند كه به زبان عربى مغشوش آميخته با زبان فارسى سخن مىگويند
فرهنگ جغرافيايى آباديها...، ٢، ٨. آنان بازماندگان عربهاي جزيرةالعرب هستند
كه از صدر اسلام به اين ناحيه مهاجرت كردهاند خورموجى، ١٠.
شهر بوانات: اين شهر كه مركز شهرستان بوانات است نشريه،همانجا، در ٣ و ٩
طول شرقى و ٠ و ٧ عرض شمالى و در ارتفاع ٨٠` متري از سطح دريا واقع است
پاپلى، ٢٣. بوانات تا خرداد ٣٨٠ سوريان ناميده مىشد. در اين تاريخ به
درخواست مكرر اهالى جيان در گويش محلى گيون و سوريان و بنا به مصوبة هيئت
دولت، اين دو يكى شد و نام بوانات گرفت نامةفرمانداري...، شم /٠٩٣. آب و
هواي اين شهر سرد، خشك و كوهستانى است جعفري، دايرةالمعارف...، ٣٣.
پيشينة تاريخى: نام بوانات در متون جغرافيايى دورة اسلامى بهصورت بَوّان
ضبط شده كه نام دو ناحيه در فارس بوده است اصطخري، ٠١، ٣٦؛ ابن حوقل، ٨٨؛
ابن بلخى، ٢٥: يكى شِعب دره بوان در ولايت شاپور بين ارجان و نوبندگان
كه آن را يكى از گردشگاههاي جهان شمردهاند ابن خردادبه، ٣؛ اصطخري، ١٠؛
ابوالفدا، ١؛ ابن فقيه، ٠٠؛ و ديگري كه با ناحية بوانات امروزي منطبق است،
در سدة ق جزو كورة استخر به شمار مىرفته، و مركز آن شهر مريزجان بوده است
اصطخري، ٠١، ٣٦؛ ابن حوقل، همانجا. مقدسى ص ٢٤ براي تمييز اين دو، يكى را
شعب بوان، و ديگري را بوان كرمان خوانده است. بوان كرمان ناحيهاي
رستاقى بزرگ و كوهستانى بوده، و رودخانهاي آن را به دو قسمت تقسيم
مىكرده است همو، ٣٧. جغرافىنگاران سدههاي بعد نيز از بوان ياد كردهاند
ابن بلخى، همانجا؛ ياقوت، /٥٣؛ حمدالله، نزهة...، ٢٢.
بوانات در سدة ق/٤م، مورد نزاع و محل برخى جنگهاي ميان آل مظفر و
چوپانيان بوده است حافظ ابرو، /٠٧- ٠٨؛ حمدالله، ذيل...، ٨. اين شهر در
سدههاي بعد هم ميان حكام و خاندانهاي مختلف دست به دست مىگشت روملو، ٦؛
قاضى احمد، /٦٥، ٤٨. در اوايل سدة ٣ق طى نزاعهاي ميان لطفعلىخان زند و
آقامحمدخان قاجار، بوانات به عنوان يكى از مراكز راههاي ارتباطى يزد و
كرمان، همواره محل آمد و شد سپاهيان دوطرف بود نك: شيرازي، ٠٤؛ ساروي، ٢١؛
سپهر، /٤؛ خورموجى، ٨٩-٩٠، ٩١؛ چنانكه در ٢٠١ق/٧٨٧م لطفعلى خان زند در
لشكركشى به يزد دستور داد كه آزوقة سپاه را از بوانات و ابر كوه تهيه كنند
نامى اصفهانى، ٩٩، ٠١.
بوانات در دورة قاجاريه هم يكى از بلوكهاي فارس به شمار مىرفته، و محل
ييلاق ايل عرب بوده است. اين بلوك ٣ قريه داشته كه چاهك و جيان از
قراي معروف آن، و سوريان قصبه يا مركز آن بوده است فسايى، ٢٦٦، ٢٦٧؛
اعتمادالسلطنه، ٠٥٧، ٣١٦؛ خورموجى، ٥، ١٠.
به گفتة نويسندگان اين دوره، در بوانات ميوههاي سردسيري و گرمسيري هر دو
به عمل مىآمده، و حرفه و صنعت اهالى آن، جعبه و قاشقسازي بوده است كه
آن را از چوب درخت گلابى مىساختند و به قاشق بواناتى شهرت داشته است
فسايى، ٢٦٦، ٦٠٣-٦٠٤؛ اعتمادالسلطنه، ٠٥٧.
از مشاهير بوانات مىتوان به ميرزا محمدباقر بواناتى، اديب و شاعر ايرانى و
آموزگار زبان فارسى در لندن و همچنين آموزگار زبان فارسى ادوارد براون،
اشاره كرد طباطبايى، ٤٢- ٤٥؛ افشار، .
از جمله آثار تاريخى شهرستان بوانات مسجد جامع سوريان را كه قدمت آن به
دورة ايلخانى مىرسد، مىتوان نام برد. بناي اين مسجد اهميت معماري و هنري
چندانى ندارد و تنها منبر منبتكاري بزرگ آن كه در ٧١ق/٣٦٩م ساخته شده، از
اعتبار و اهميت هنري برخوردار است و اكنون در موزة ملى ايران نگهداري مىشود
مشكوتى، ٢٣؛ دايرةالمعارف...، /٦٩. از ديگر ابنية مهم بوانات، مقبرة امامزاده
حمزه واقع در جنوب سوريان شهر بوانات را بايد نام برد كه تاريخ ٥٣ و ٠٠٧ق
بر آن ثبت شده، و داراي گنبد مدور و گچبريها و نقوش، و نيز محوطة وسيع و
زيبايى است مشكوتى، ٢٤؛ مهراز، ٨٤.
مآخذ: ابن بلخى، فارسنامه، به كوشش لسترنج و نيكلسن، كمبريج، ٣٣٩ق/
٩٢١م؛ ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به كوشش كرامرس، ليدن، ٩٣٨م؛ ابن
خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ٣٠٦ق/٨٨٩م؛
ابن فقيه، احمد، مختصر كتاب البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ٩٦٧م؛
ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ٨٤٠م؛ اصطخري،
ابراهيم، مسالك الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ٨٧٠م؛ اعتمادالسلطنه،
محمدحسن، مرآةالبلدان، به كوشش عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران،
٣٦٨ش؛ افشار، ايرج، سواد و بياض، تهران، ٣٤٤ش؛ افشين، يدالله، رودخانههاي
ايران، تهران، ٣٧٣ش؛ پاپلى يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى
كشور، مشهد، ٣٦٧ش؛ جعفري، عباس، دايرةالمعارف جغرافيايى ايران، تهران،
٣٧٩ش؛ همو، رودها و رودنامههاي ايران، تهران، ٣٦٧ش؛ حافظ ابرو، عبدالله،
جغرافيا، به كوشش صادق سجادي، تهران، ٣٧٨ش؛ حمدالله مستوفى، ذيل تاريخ
گزيده، به كوشش ايرج افشار، تهران، ٣٧٢ش؛ همو، نزهة القلوب، به كوشش
لسترنج، ليدن، ٣٣١ق/٩١٣م؛ خورموجى، محمدجعفر، نزهت الاخبار تاريخ و
جغرافياي فارس، به كوشش آل داود، تهران، ٣٨٠ش؛ دايرةالمعارف بناهاي
تاريخى ايران در دورة اسلامى مساجد تاريخى، به كوشش محمدمهدي عقابى،
تهران، ٣٧٨ش؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوايى،
تهران، ٣٦٧ش؛ ساروي، محمد فتحالله، تاريخ محمدي، به كوشش غلامرضا
طباطبايى مجد، تهران، ٣٧١ش؛ سپهر، محمدتقى، ناسخ التواريخ تاريخقاجاريه،به
كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ٣٧٧ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن ٣٧٥، نتايج
تفصيلى، استان فارس، شهرستان بوانات، مركز آمار ايران، تهران، ٣٦٧ش؛
شيرازي، عليرضا، تاريخ زنديه، به كوشش ارنست بئير، تهران، ٣٦٥ش؛ طباطبايى،
مصطفى، «ميرزاباقر بواناتى»، مهر، تهران، ٣١٥ش، س ، شم ؛ فرهنگ جغرافيايى
آباديهاي كشور اقليد، ادارة جغرافيايى ارتش، تهران، ٣٦١ش، ج ٣؛ فرهنگ
جغرافيايى كوههاي كشور، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ٣٧٩ش؛
فسايى، حسن، فارسنامة ناصري، به كوشش منصور رستگار فسايى، تهران، ٣٦٧ش؛
قاضى احمد قمى، خلاصة التواريخ، به كوشش احسان اشراقى، تهران، ٣٦٣ش؛
مشكوتى، نصرتالله، فهرست بناهاي تاريخى و اماكن باستانى ايران، تهران،
٣٤٩ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ٩٠٦م؛ مهراز،
رحمت الله، بزرگان شيراز، تهران، ٣٤٨ش؛ نامة فرمانداري شهرستان بوانات، شم
/٩٠٣ // ٣٨١ش، شم /٠٩٣ ٧//٣٨١ش؛ نامى اصفهانى، محمدصادق، تاريخ گيتى گشا،
به كوشش سعيد نفيسى، تهران، ٣٦٣ش؛ نشرية اسامى عناصر و واحدهاي تقسيماتى
به همراه مراكز، وزارت كشور، تهران، ٣٨٠ش؛ نقشة تقسيمات كشوري، گيتاشناسى،
تهران، ٣٧٧ش؛ ياقوت، بلدان. شيوا جعفري