دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٨٨
| بكري، مصطفى جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٨٨ |
بَكْري، مصطفى بن كمالالدين بن على صدّيقى حنفى، ملقب به محيىالدين
و قطبالدين ذيقعدة ٠٩٩- ربيعالا¸خر ١٦٢/ سپتامبر ٦٨٨- مارس ٧٤٩، سياح، اديب و
عارف نامدار طريقت خلوتيه. وي در دمشق به دنيا آمد، در ماهگى پدرش را از
دست داد و از آن پس، يكى از بستگان پدرش سرپرستى او را بر عهده گرفت
مرادي، /٩٠؛ نبهانى، /٧٢؛ حصنى، /٣٧؛ مبارك، /٣٥.
بكري تا ٣ سالگى، در زادگاهش به كسب علوم دينى و معارف صوفيه پرداخت و از
محضر بسياري از عالمان بهره برد؛ چنانكه شرح صحيح بخاري ابن حجر را نزد
شيخ ابوالمواهب حنبلى فرا گرفت، و ظاهراً در همين دوره نزد شيخ عبدالغنى
بن اسماعيل نابلسى، برخى از آثار محيىالدين ابن عربى، از جمله: التدبيرات
الالهيه، فصوص الحكم، عنقاء مغرب و بخشهايى از الفتوحات المكيه را خواند، و
همچنين مباحثى از فقه را نيز نزد او آموخت مرادي، /٩٠-٩١، ٩٤؛ نبهانى،
همانجا؛ نيز نك: جبرتى،/٢٤؛دوزجوي،٩-٠؛ موسوعه...، /٢٧.
بكري در ١١٩ق/٧٠٧م به طريقة خلوتيه گرايش يافت و نزد شيخ عبداللطيف بن
حسامالدين حلبى، از مشايخ اين طريقه تلقين اسماء و ذكر يافت و در حجرهاي
در ايوان «مدرسة بادرائيه» خلوت گزيد و پس از گذشت يك سال، از شيخ
عبداللطيف اجازة ارشاد و تبليغ گرفت مرادي، /٩١؛ نيز قس: جبرتى، /٢. پس از
آن به اشارة شيخ عبداللطيف، شاگردان او به بكري دست بيعت دادند و او را
به عنوان شيخ خود برگزيدند مرادي، همانجا.
از ١٢٢ق بكري به سير و سياحت در سرزمينهاي اسلامى از جمله عثمانى، فلسطين،
عراق، عربستان و مصر پرداخت و از شهرهاي بزرگ اين نواحى ديدن كرد و نيز
براي گزاردن مناسك حج، چندين بار به مدينة النبى و مكة مكرمه رفت. در اين
مدت هر چند بارها به زادگاه خود بازگشت، اما بيشتر عمر خود را در سفر گذراند و
علاوه بر نشر طريقة خلوتيه و تعليم و تربيت مريدان، با بسياري از عالمان و
عارفان نامدار ديدار كرد و از محضر آنان بهره برد. او همچنين باطريقههاي
قادريه و نقشبنديه نيز آشنايى يافت و در همين دوره با شيخ عبدالرحيم هندي،
مشهور به ازبكى، از مشايخ نقشبندي ديدار كرد و از او تلقين ذكر يافت نك:
همو،/٩١-٩٤؛دوزجوي،٠. از مهمترين دستاوردهاي اين سفرها، سفرنامههايى است
كه در آنها به شرح سير و سياحتهاي خود پرداخته، و اطلاعات و گزارشهاي بسيار
مفيدي از آن مناطق به دست داده است مرادي، /٩٧؛ نيز نك: دباغ، /٧٤،
/٢١-٢٢؛ خالدي، ٧، ٩، حاشيه، نيز ٩، ١، ٢؛ منجد، ٥٦؛ عسلى، «التربية...»، ٠.
بكري در ٩ محرم ١٢٢ نخستين سفر خود را به بيتالمقدس آغاز كرد. در اين سفر
كه حدود ماه به طول انجاميد، نزد شيخ نجمالدين بن خيرالدين رملى كه به
قصد زيارت به بيتالمقدس آمده بود، موطأ مالك ابن انس، و برخى از كتابهاي
حديث را خواند و از او اجازة روايت يافت. وي در همين سفر، رسالهاي با عنوان
الفتح القدسى و الكشف الانسى نوشت كه محتواي آن از جانب برخى، بدعتآميز
تلقى شد و مورد انتقاد قرار گرفت. بكري براي اثبات درستى آراء خود در اين
اثر به ادرنه سفر كرد و آن را به تأييد شيخ حسن بن على قرهباش رساند. پس
از آن در شعبان همان سال به دمشق بازگشت، در مدرسة بادرائيه ساكن شد و
شرح سفرهايش را در سفرنامهاي با عنوانِ الخمرة المحسية فى الرحلة القدسيه
به رشتة تحرير درآورد مرادي، /٩١؛ مبارك، همانجا؛ خالدي، ١؛ رافق، ٦٢؛ عسلى،
«الحياة...»، ٧٦.
بكري در شعبان ١٢٦/اوت ٧١٤ بار ديگر به بيتالمقدس سفر كرد و در مسجدالاقصى
به خلوتنشينى و نيز تعليم و تربيت مريدان مشغول شد. او در همان سال به
دمشق رفت و از آنجا رهسپار حلب و بغداد شد و بعد از زيارت قبر شيخ عبدالقادر
گيلانى و ابراهيم ادهم به بيتالمقدس بازگشت مرادي، همانجا؛ در
جماديالثانى ١٢٩ رهسپار دمشق شد و در آنجا با شيخ محمد بن احمد تافلاتى كه
ظاهراً پيش از آن با او آشنا شده بود نك: همو، /٩٢؛ جبرتى، /٣، دوباره ديدار
كرد و از آن پس ميان آن دو رابطهاي نزديك برقرار شد. بكري در رمضان همين
سال به همراه عمويش رهسپار خانة خدا شد و پس از بازگشت از حج در ذيقعدة
همان سال در بيتالمقدس دخترعمويش را به همسري برگزيد. رجب پاشا، والى مصر
كه در ١٣٠ق به قصد زيارت به بيتالمقدس آمده بود، با بكري آشنا شد و به او
ارادت يافت و او را با خود به مصر برد. در آنجا مريدانِ بسياري، از آن جمله
محمد بن سالم حفنى حفناوي گرد او جمع آمدند مرادي، همانجا؛ جبرتى، /٣-٤؛
مبارك، /٣٥؛ نبهانى، /٧٣؛ قس: I/٩٦٥ , ٢ .EI
بكري در اوايل سال ١٣٥ق به سير و سياحت در شهرهاي طرابلس، حمص و حماه
پرداخت و در حماه با سيد ياسين قادري گيلانى، شيخ طريقت قادريه ديدار كرد و
به طريقت او پيوست؛ در فاصلة سالهاي ١٣٥-١٤٠ق به شهرهاي حلب، قسطنطنيه،
بغداد، موصل و صفد سفر كرد و سرانجام در ١٤٠ق به بيتالمقدس آمد و تا ١٤٥ق در
آنجا ساكن شد. در همين سال به قصد انجام دادن مراسم حج همراه برخى از
يارانش رهسپار مكه شد و در بازگشت با شيخ محمد بن احمد حلبى مصاحبت يافت و
تحت مراقبت او به چلهنشينى پرداخت و از او اجازة ارشاد و خلافت دريافت كرد
مرادي، /٩٢-٩٣؛ نيز نك: I/٩٦٦ , ٢ .EI
وي مجدداً از ١٤٨ تا ١٤٩ق به صفد، دمشق و اسكندريه سفر كرد و در ١٤٩ق/٧٣٦م
بار ديگر راهى سفر حج شد و پس از آن، به دمشق، و از آنجا به ديار بكر و
نابلس رفت و در ١٥٢ق به بيتالمقدس مراجعت كرد. سرانجام در ١٦٠ق به قاهره
رفت و دو سال بعد درگذشت و در قبرستان «مجاورين» به خاك سپرده شد مرادي،
/٩٣-٩٤، ٩٩؛ جبرتى، /٤؛ مبارك، همانجا؛ نبهانى، /٧٤؛ حصنى، /٣٧.
مصطفى بكري سهم مؤثري در نشر طريقة خلوتيه در فلسطين و شامات داشت و
مريدان بسياري تربيت كرد كه مشهورترين آنان محمد ابن سالم حفنى بود كه
ظاهراً بعد از وفات بكري به عنوانِ شيخ طريقة خلوتيه جانشين او شد نك:
جبرتى، /٧١، ٧٥- ٧٦؛ براي اسامى برخى از مريدان و تربيت يافتگان مكتب او،
نيز نك: همو، /٤١، ١٨، /٣٩، ٥٠، ٥٣، ٥٤، ٩٩؛ نعيسه، /١٦؛ كتانى، /٢٤، ٨٣،/٢٥،
٠٠٣؛ رافق، ٦٦؛ يونگ، ١١٤ ٢٨, .٢٥,
از مصطفى بكري پسري به نام ابوالفتوح محمد كمالالدين باز ماند كه خود از
مشايخ طريقة خلوتيه بوده، و شرح احوال و سجاياي پدرش را در كتابى با عنوان
التلخيصات البكرية فى ترجمة خلاصة البكريه به رشتة تحرير درآورده است نك:
مرادي، /٩٥- ٩٦؛ نبهانى، /٧٣.
آثار چاپى: . الذخيرة الماحية للا¸ثام فى الصلاة على خير الانام فى سائر
الايام، قاهره، ٣١٩ق. . السيوف الحداد فى اعناق اهل الزندقة و الالحاد، كه
به كوشش محمود على حسين در ٣٥٠ق به چاپ رسيده است. . الصلاة الهامعة بمحبة
الخلفاء الجامعة لبعض ماورد فى فضائل الخلفاء، بولاق، ٣٠٤ و ٣١٠ق. . الفتح
القدسى و الكشف الانسى، معروف به ورد السحر و بلغة المريد، كه گاه با عنوان
بلغة المريد و يا وردالسحر نيز از آن ياد شده نك: زركلى، /٣٩؛ اليس، ، II/٤٠١ و
در ٨٦١م به چاپ رسيده است. . فوائد الفرائد فى ضابط العقائد، قاهره، ٣١٤ق.
. اللمحات الرافعات للتدهيش عن صلوات ابن مشيش، كه شرحى است بر صلوات
ابن مشيش، و بر حاشية الانوار القدسية و الاسرار الانسية محمد بن محمد مسعود
فاسى كه در مكه ٣١٢ق و قاهره به چاپ رسيده است. . منظومة الاستغفار،
همراه با شرح احمد بن احمد نجاري دمياطى حفناوي با عنوان قرة الابصار بشرح
منظومة الاستغفار، قاهره، ٢٨١ق. . المنهل العذب السائغ لورّاده فى ذكر
صلوات الطريق و اوراده. زركلى اين اثر را در شمار آثار چاپى مصطفى بكري
آورده است همانجا. دعاها و اوراد موجود در آن به صورت اثري مستقل با عنوان
ترتيب الاوراد التى فى المنهل العذب السائغ گردآوري شده است نك: ظاهريه،
/٧٨-٧٩.
آثار خطى: . اسماء الله الحسنى، كه شايد همان التوسل الاسنى بالاسماء
الحسنى باشد نك: II/٤٦٠ .GAL, نسخهاي از آن در برلين موجود است آلوارت،شم
٧٥٩ º II/٤٦١ ؛ GAL, براي نسخههاي التوسل الاسنى، نك: ظاهريه، /٤٣-٤٤؛
خديويه، /١٧، /٩. . الفية التصوف يا الالفية فى التصوف. اين منظومه كه آن
را ارجوزة فى التصوف نيز خواندهاند نك: II/٤٧٧ S, ، GAL, شامل يك مقدمه، فصل
و يك خاتمه است. نسخههايى از اين اثر در برلين، دمشق و تونس موجود است
آلوارت،شم ٠٥٣ º ÙÇåÑíå¡ /١٠-١١º S ، GAL, همانجا؛ نيز نك: II/٤٥٩ .GAL, . رفع
الستر و الردا عن قول العارف: اروم و قد طال المدي. موضوع اين رساله
چنانكه از عنوان آن بر مىآيد، پاسخ به سؤالى دربارة يك بيت از تائية ابن
فارض است. از اين اثر دو نسخه در كتابخانة ظاهريه، و نسخهاي در موزة
بريتانيا موجود است ظاهريه، /٣٧-٣٩؛ ريو، .١٦٢-١٦٣ . شرح القصيدة المنفرجة، كه
شرحى است بر قصيدة ابوالفضل يوسف بن محمد توزري، معروف به ابن نحوي نك:
دارالكتب، /٧٤. . الضياء الشمسى على الفتح القدسى، شرحى است بر الفتح
القدسى و الكشف الانسى، تأليف خود بكري كه با عناوين المنهج الندسى على
الفتح القدسى و شرح ورد السحر نيز از آن ياد شده است. از اين اثر نسخههاي
پرشماري در كتابخانههاي ظاهريه، دارالكتب، خزانة صبيحيه سلا و ازهريه موجود
است ظاهريه، /٢٠-٢١؛ خديويه، /٠٥؛ سيد، /٣٤؛ حجى، ٧٧؛ ازهريه، /٧٧؛ نيز نك:
II/١٧٤ S, .GAL, بكري مختصري نيز از اين اثر با عنوان اللمح السندسى على
الفتح القدسى ترتيب داده است ازهريه، /٨٨. . العرائس القدسية المفصحة عن
الدسائس النفسية. موضوع اين رساله كه آن را در ١٣٧ق نوشته است، دسايس
نفس و كيفيت خلاص و رهايى از آن است و بكري در تأليف آن از اقوال عارفان
نامدار سود جسته است. نسخه از اين اثر در كتابخانههاي ظاهريه، خديويه و
برلين موجود است ظاهريه، /٩٥-٩٦؛ خديويه، /٥؛ آلوارت، شم .٣٤٨٨ . المطلب
التام السوي على حزب الامام النووي، يا شرح حزب النووي نك: ظاهريه، /٢٨.
مؤلف در مقدمة آن به شرح احوال محيىالدين يحيى نووي پرداخته، و پس از
آن به روش خود اسماء را مطابق با اصطلاحات صوفيه شرح داده است. نسخ
متعددي از اين رساله در دست است نك: همان، /٢٨-٢٩، ٨١-٨٢؛ فهرس...، /٧٣، ٩٢؛
حجى، ٧٤؛ خديويه، /٠؛ سيد، /٠. . المورد العذب لذوي الورود فى كشف معنى وحدة
الوجود. اين اثر احتمالاً همان رسالة وحدة الوجود است كه بروكلمان از آن نام
برده است II/٤٧٧) S, (GAL, و نسخههاي متعددي از آن در دست است ظاهريه، /٢٥
-٢٦؛ خديويه، /٧، /٢٤. . نظم القلادة فى كيفية الجلوس على السجادة، يا نظم
القلادة فى معرفة كيفية اجلاس المريد على السجادة، كه دو نسخه از آن در دست
است نك: ظاهريه، /٣؛ آلوارت، شم .٣١٩٥ ٠. هدية الاحباب فيما للخلوة من الشروط
و الا¸داب. اين رساله شامل فصل، يك خاتمه و قصيدهاي در پايان است
ظاهريه، /٨-٩؛ S ، GAL, همانجا؛ II/٤٦١ .GAL,
قصايد و ادعية بسيار ديگري در كتابخانههاي مختلف جهان به صورت نسخههاي
خطى از بكري در دست است، و علاوه بر آن آثار متعدد ديگري نيز به او نسبت
دادهاند براي اطلاع، نك: مرادي، /٩٥-٩٧.
مآخذ: ازهريه، فهرست؛ جبرتى، عبدالرحمان، عجائب الا¸ثار، به كوشش حسن محمد
جوهر و ديگران، قاهره، ٩٥٩-٩٦٤م؛ حجى، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية
بسلا، كويت، ٤٠٦ق/٩٨٥م؛ حصنى، محمد اديب، منتخبات التواريخ لدمشق، دمشق،
٣٤٦ق/٩٢٨م؛ خالدي، احمد سامح، اهل العلم و الحكم فى ريف فلسطين، عمان،
٩٦٨م؛ خديويه، فهرست؛ دارالكتب، فهرست؛ دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطين،
عمان، ٤٠٥ق/٩٨٥م؛ دوزْجَوي، حسن، «ارغام المَريد»، همراه البهجة السنية
محمدخانى خالدي نقشبندي، استانبول، ٤٠٤ق/٩٨٤م؛ رافق، عبدالكريم، «فلسطين
فى عهد العثمانيين»، موسوعة خاص، ج ؛ زركلى، اعلام؛ سيد، خطى؛ ظاهريه، خطى
تصوف؛ عسلى، كامل، «التربية و التعليم فى فلسطين»، «الحياة الفكرية فى
فلسطين»، موسوعة خاص، ج ؛ فهرس مخطوطات دارالكتب القطرية، دوحه، ٩٨٥م؛
كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس و الاثبات، به كوشش احسان عباس، بيروت،
٤٠٢ق/٩٨٢م؛ مبارك، على پاشا، الخطط التوفيقية، قاهره، ٩٨٣م؛ مرادي، محمد
خليل، سلك الدرر، قاهره، ٣٠١ق؛ منجد، صلاحالدين، «الوهرانى و رقعته»، مجلة
المجمع العلمى العربى، ٣٨٤ق، شم ٠؛ موسوعة عام؛ نبهانى، يوسف، جامع كرامات
الاولياء، به كوشش ابراهيم عطوه عوض، بيروت، ٤٠٩ق/ ٩٨٩م؛ نعيسه، يوسف
جميل، مجتمع مدينة دمشق، بيروت، ٩٨٦م؛ نيز:
Ahlwardt; EI ٢ ; Ellis, A. G., Catalogue of Arabic Books in the British Museum,
١٩٦٧; GAL; GAL, S.; Jong, F. de, ٦ uruq and ٦ uruq-Linked Institutions in
Nineteenth Century Egypt, Leiden, ١٩٧٨; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue
of the Arabic Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٨٩٤.
محمدجواد شمس