دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١١١
| بندة تبريزي جلد: ١٢ شماره مقاله:٥١١١ |
بَنْدة تَبْريزي، ميرزا محمد رضى د ٢٢٣ق/٨٠٨م، متخلص به بنده، شاعر،
نويسنده و خوشنويس اوايل عصر قاجار. اجداد او جملگى از بزرگان و امراي
آذربايجان بودند هلاكو، ٩؛ نادرميرزا، ٣٤. پدرش ميرزا محمد شفيع تبريزي،
مستوفى ديوان نادرشاه افشار سل ١٤٨-١٦٠ق/٧٣٥-٧٤٧م، و وزير آذربايجان بود
محمود ميرزا، /٥٧ - ٥٨؛ ابوالحسن، ٧٤- ٧٥؛ محمدكاظم، /٥٧.
با توجه به آنكه نادر ميرزا، نوادة بندة تبريزي، درگذشت او را در ٥ سالگى
دانسته است ص ٣٦، مىتوان گفت كه او در حدود سال ١٥٨ق/٧٤٥م زاده شده
است نك: استوري، /٦٥؛ بامداد، /٢. از دوران كودكى و نوجوانى محمد رضى اطلاعى
در دست نيست. وي پس از درگذشت پدر، به روزگار كريم خان زند د ١٩٣ق/٧٧٩م
به منصب استيفا رسيد نادرميرزا، ٣٥ و با تأسيس سلسلة قاجار به اين خاندان
رويآورد و مستوفى و صاحب ديوانرسائلشد مفتون، /٣ - ٤؛ هدايت، ملحقات...،
١٨. او تنظيم و نگارش نامهها، احكام و فرمانهاي آقا محمدخان قاجار را به
زبانهاي عربى، تركى و جغتايى عهدهدار بود نادرميرزا، استوري، همانجاها.
ميرزا محمد رضى در دربار فتحعلى شاه قاجار سل ٢١٢-٢٥٠ق/ ٧٩٧-٨٣٤م قدر و منزلت
بسياريافت و از مستوفيان و منشيان خاص او گرديد اختر، /٢-٣؛ مفتون، نادرميرزا،
همانجاها. برخى به اشتباه منصب پدر را به پسر نسبت دادهاند و او را مستوفى
ديوان نادرشاه پنداشتهاند مثلاً ديهيم، /١؛ همچنين اشارة بسمل شيرازي كه او
را در ديوان محمدشاه قاجار سل ٢٥٠-٢٦٤ق/٨٣٤- ٨٤٨م صاحب منصب دانسته است ص
٠٦، با توجه به تاريخ درگذشت او خطايى آشكار است.
ميرزا رضى به زبانهاي فارسى، عربى و تركى تسلط كامل داشت و آثاري به نظم
و نثر به اين زبانها بر جا گذاشت مفتون، /٤؛ هدايت، مجمع...، /٧٧- ٧٨،
ملحقات، ١٨-١٩. مفتون دنبلى مهارت و چيرهدستى او را در ترسل و انشا ستوده،
و او را دبيري بىمانند و مترسلى خوش ذوق خوانده است همانجا. منشآت و رسائل
ميرزا رضى نشان مىدهد كه او به اقتضاي مشاغل ديوانى، از تكلفات سبك
منشيانة درباري بر كنار نمانده است براي نمونه، نك: فرهاد ميرزا، ٦-٦، به
نقل از بندة تبريزي. اشعار بنده اندك است و او گاهى به فرمان شاه به
قصيدهگويى و مديحهسرايى مىپرداخت مفتون، /٦؛ اختر، همانجا.
بندة تبريزي خوشنويسى چيرهدست بود و نستعليق و شكسته را بسيار خوش و ممتاز
مىنوشت؛ او همچنين تغييراتى در شيوة ميرعماد پديد آورد كه مورد پسند واقع شد
همانجا؛ محمود ميرزا، /٥٨؛ مفتون، /٤. يك نسخه از ديوان فتحعلى شاه قاجار به
خط نستعليق و بسيار خوش از بندة تبريزي موجود است بيانى، /١٧؛ براي
نمونههاي ديگري از خط او، نك: فرهاد ميرزا، ٢، ٧٧. به گواهى اعتضادالسلطنه
محمد شاه خوشنويسى را از بنده فرا گرفت ص ٠٤.
بندة تبريزي را مردي زودرنج، ناشكيبا و تندخو دانستهاند. در بعضى منابع به
باريكبينى و وسواس بيش از حد او اشاره شده است اختر، نيز هدايت، مجمع،
همانجاها؛ مفتون، /٤ - ٥.
غالب منابع درگذشت او را در ٢٢٣ق آوردهاند اختر، محمود ميرزا، همانجاها؛
مفتون، /٥؛ قس: هدايت، همانجا؛ ديوان بيگى، /٥٨، كه به ٢٢٢ق اشاره
كردهاند. رضا قلى هدايت در ملحقات روضةالصفا به خطا سال درگذشت ميرزا رضا د
٢٤٣ق، پسر ميرزا رضى را به او نسبت داده است ص ١٩.
با توجه به اينكه در ٢٢٤ق منصب دولتى و اموال و تيول ميرزا رضى به پسرش
ميرزا رضا واگذار شد نك: نادرميرزا، ٣٧-٣٩، مىتوان اطمينان داشت كه وي پيش
از اين تاريخ وفات يافته باشد؛ از اين رو، قول بسمل شيرازي نيز كه درگذشت
او را در ٢٣٣ق/٨١٨م دانسته همانجا، مردود است. پيكر بنده را به دستور
فتحعلىشاه از دارالخلافه به نجف اشرف منتقل كردند و در همانجا به خاك
سپردند مفتون، /٥ -٦؛ اختر، همانجا.
آثار:
. زينة التواريخ، تاريخ عمومى از آغاز آفرينش آدم تا ٢ سال از سلطنت فتحعلى
شاه قاجار كه به دستور و به نام او در حدود سال ٢١٨-٢٢١ق قس: شورا، ١/١٦-١٧
نوشته شده است. اين كتاب اخبار و آثار انبيا و امامانع، حكما، عارفان،
دانشمندان، شاعران و پادشاهان را در بر مىگيرد اختر، همانجا؛ گلچين معانى،
/٥١ -٥٣؛ منزوي، خطى، /١٧٥؛ ريو، .I/١٣٥-١٣٧ ميرزا عبدالكريم اشتهاردي شهاوري
در تأليف اين كتاب با ميرزا رضى همكاري داشته است نك: شورا، ١/١١-١٢؛
هدايت، ملحقات، ١٨، مجمع، /٧٧- ٧٨. نادر ميرزا، ميرزا عبدالوهاب معتمدالدوله
را نيز در نگارش زينة التواريخ، يار و همراه ميرزا رضى دانسته است ص ٣٧.
گفتة برخى از مورخان مبنى بر همكاري عبدالرزاق دنبلى مفتون در تأليف كتاب
هدايت، ملحقات، همانجا؛ اعتضادالسلطنه، ٥٩ درست نمىنمايد، زيرا خود عبدالرزاق
در نگارستان دارا كه شرح مفصلى از بنده و آثار او به دست داده است، هيچ
اشارهاي به همكاري خود در تأليف اين اثر نمىكند نك: /٣ -٦؛ نيز شورا،
همانجا؛ آقابزرگ، ٢/١.
بندة تبريزي زينة التواريخ را به رسم تاريخ نگاران عصر خويش، به نثري
منشيانه و مترسلانه، مطابق با معيارهاي فصاحت و بلاغت آن روزگار نگاشته
است نك: اختر، /٣؛ هدايت، همانجا، نيز ٢٨. نسخههاي متعددي از اين كتاب در
كتابخانههاي مختلف نگهداري مىشود نك: منزوي، فهرستواره...، /٢٩ -٣٠.
. عشق و روح، يا حسن و دل، از منشآت ادبى و عرفانى بنده است كه در قالب
حكايت و افسانه به نثر مصنوع و به زبانى شيوا نگاشته شده، و نسخههاي
متعددي از آن در كتابخانههاي مختلف موجود است نك: همان، /١٦؛ همو، خطى،
/٢٨٣؛ مركزي، خطى، ٢/٦١٧.
. ديوان، از بندة تبريزي ديوان شعري بر جا مانده است آقابزرگ، /٤٢.
نسخههاي متعددي تحت عنوان ديوان رضى از مؤلفى ناشناخته در كتابخانههاي
مختلف نگهداري مىشود كه احتمال مىرود از ميرزا رضى بندة تبريزي باشد
منزوي، خطى، /٣٣٤، خطى مشترك، /١٠١؛ مركزي، خطى، ٦/٢٦.
. ترجمة حوادث نامه، يا تاريخ فتوحات، يا روزنامة ناپلئون، يا تاريخ
ناپلئون، دربارة وقايع جنگ ناپلئون با اتريش و روسيه ٢٢٠ق/ ٨٠٥م. اين
كتاب به عباس ميرزا نايبالسلطنه اهدا شد و ميرزا رضى آن را در ٢٢٢ق از
تركى به فارسى ترجمه كرد. نسخههاي متعدد اين اثر در كتابخانههاي مختلف
يافت مىشود ملى، /٨ -٩؛ مركزي، خطى، /٤٥٠-٤٥١، ٦/١؛ استوري، /٦٦.
. منشآت و نامهها. نامههاي پراكندهاي از ميرزامحمد رضى در كتابخانههاي
مختلف موجود است هدايت، همان، ٩٣؛ ملى، /٢١؛ شورا، ١/٨٢؛ مركزي، خطى، /٢١٥،
٠/٩٤٣؛ مركزي، ميكروفيلمها، /٢٧، /٥٩.
. ترجمة فارسى خطبة بىنقطه و خطبة بىالف حضرت علىع بسمل شيرازي، ٠٦؛
ديهيم، /٢؛ تربيت، ١.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ ابوالحسن مستوفى، گلشن مراد، به كوشش غلامرضا
طباطبايى مجد، تهران، ٣٦٩ش؛ اختر، احمد، تذكره، به كوشش عبدالرسول خيامپور،
تبريز، ٣٤٣ش؛ استوري، چ. ا.، ادبيات فارسى، تحرير روسى برگل، ترجمة يحيى
آرينپور و ديگران، تحرير احمد منزوي، تهران، ٣٦٢ش؛ اعتضادالسلطنه، عليقلى
ميرزا، اكسيرالتواريخ، به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ٣٧٠ش؛ بامداد، مهدي،
شرح حال رجال ايران، تهران، ٣٥٧ش؛ بسمل شيرازي، علىاكبر، تذكرة دلگشا، به
كوشش منصور رستگار فسايى، شيراز، ٣٧١ش؛ بيانى، مهدي، احوال و آثار
خوشنويسان، تهران، ٣٤٥ش؛ تربيت، محمدعلى، دانشمندان آذربايجان، تهران،
٣١٤ش؛ ديوان بيگى شيرازي، احمد، حديقة الشعرا، به كوشش عبدالحسين نوايى،
تهران، ٣٦٤ش؛ ديهيم، محمد، تذكرة شعراي آذربايجان، تهران، ٣٦٧-٣٦٩ش؛ شورا،
خطى؛ فرهاد ميرزا قاجار، زنبيل، تهران، ٣٤٥ش؛ گلچين معانى، احمد، تاريخ
تذكرههاي فارسى، تهران، ٣٥٠ش؛ محمدكاظم، عالم آراي نادري، به كوشش
محمدامين رياحى، تهران، ٣٦٤ش؛ محمود ميرزا قاجار، سفينة المحمود، به كوشش
عبدالرسول خيامپور، تبريز، ٣٤٦ش؛ مركزي، خطى؛ همان، ميكرو فيلمها؛ مفتون
ذنبلى، عبدالرزاق، نگارستان دارا، به كوشش عبدالرسول خيامپور، تبريز، ٣٤٢ش؛
ملى، خطى؛ منزوي، خطى؛ همو، خطى مشترك؛ همو، فهرستوارة كتابهاي فارسى،
تهران، ٣٧٤ش؛ نادرميرزا قاجار، تاريخ و جغرافى دارالسلطنة تبريز، به كوشش
غلامرضا طباطبايى مجد، تبريز، ٣٧٣ش؛ هدايت، رضا قلى، مجمعالفصحا، به كوشش
مظاهر مصفا، تهران، ٣٣٩ش؛ همو، ملحقات روضة الصفا، تهران، ٣٣٩ش؛ هلاكو قاجار،
احمد، مصطبة خراب، به كوشش عبدالرسول خيامپور، تبريز، ٣٤٤ش؛ نيز:
, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٨٧٩.
ليلا پژوهنده