دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٥٦
| بلنجر جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٥٦ |
بَلَنْجَر، شهريكهبنابر گزارشهايتاريخىدر ماوراء قفقاز و سرزمينخزر قرار
داشتهاست. در متوناسلامىناماينشهر بههمينصورتنوشتهشده، ولىدر بعضىمآخذ
بهصورتبِلِنْجِر و بَلِنْجِر نيز آمدهاست ٣ ؛ BSEآرتامونف، .١١٦ بارتولد بلنجر
را با وراچان، شهر قديم خزر يكى دانسته است .(II(١)/٦٧٤) دربارة محل اين شهر
نيز گمانهايى وجود دارد و برخى آن را در شمال داغستان و كنار بستر رود سولاك
دانستهاند. بعضى نيز گمان دارند كه بلنجر نزديك سرچشمة رود سولاك واقع بوده
است. بارتولد با استناد به نظر ماركوارت بلنجر را آخرين و جنوبىترين شهر در
سرزمين خزران دانسته است همانجا. برخى مآخذ محل بلنجر را در سرزمينخزر،
«دربند خزران» ناميدهاندياقوت،/٢٩؛ قلقشندي، /٥٧؛ ابوالفدا، ١٩. گروهى محل
اين شهر را نزديك اندري - ژدره دانستهاند كه نام كنونى آن آندرهيوو است
٣ ؛ BSEولى آرتامونف مؤلف «تاريخ خزر» محل بلنجر را شهر كنونى بويناكْس
نوشته است ص .٣٩٢
طبري به قومى با نام بلنجر اشاره كرده است /٠٠ و سمعانى اين سرزمين را
به بلنجر بن يافث، و مردم بلنجر را بدان سرزمين منتسب دانسته است /٢٠؛
ابوالفدا، همانجا. برخى مآخذ افزون بر بلنجر، چند شهر ديگر، از جمله سمندر
البيضاء و اتل را هم در سرزمين خزران ياد كردهاند نك: حدودالعالم، ٩٣؛
دمشقى، ٤٦؛ گفته شده كه بلنجر در غرب سمندر واقع بوده، و در آغاز تختگاه
خزران محسوب مىشده است بارتولد، ٧٦ ¡ .II(١)/٦٧٤ مسعودي كه در نيمة سدة
ق/٠م مىزيسته، از اتل به عنوان تختگاه خزران ياد كرده است. وي مىنويسد
پيش از آن بلنجر تختگاه خزران بود ص ٢.
شهر بلنجر در دوران پادشاهى خسرو انوشيروان ٣١ -٧٩م به تصرف سپاهيان ايران
درآمد يعقوبى، /٧٨. در ٢ق/٤٣م عبدالرحمان بن ربيعه بهجنگ خزران سويِ
بلنجر رفت. وي پس از چند پيكار به قتل رسيد و عربها ناگزير تا دربند عقب
نشستند. اين واقعه در دوران خلافت عثمان روي داد طبري، /٥٨، ٠٤. سلمانبن
ربيعة باهلى نيز در عهد عثمان عازم پيكار با خزران و گشودن شهر بلنجر شد. وي
تا حوالى بلنجر رسيد، ولى نتوانست به درون شهر رخنه كند و در نهايت كشته شد
ابن اعثم، /٤٥؛ ابوعبيد، /٧٦؛ خليفه، /٦٩.
در ٠٤ق/٢٢م جراح بن عبدالله حَكَمى كه از سوي يزيد بن عبدالملك، خليفة
اموي ٠١- ٠٥ق/١٩-٢٣م به امارت ارمنستان و آذربايجان منصوب شده بود، عازم
فتح بلنجر شد. او پس از پيكاري سهمگين بلنجر را گشود و خزران را به هزيمت
واداشت و گروه بسياري، از جمله زنان و كودكان را در آب غرق كرد و اسير
بسيار گرفت. وي قلعههاي مجاور بلنجر را نيز فتح كرد و مراتب پيروزي خود را
به يزيد بن عبدالملك نوشت طبري، /٤- ٥؛ ابن اثير، /١١-١٣؛ «تاريخ...»،
.I/١٥١ جراح بن عبدالله اين ناحيه را به صورت بخشى از اران، بهويژه
سرزمين كبلك قَبَلَه درآورد بنياداف، .١٠٩ بسياري از اهالى بلنجر و دژهاي
اطراف آن به سرزمينهاي شمال مهاجرت كردند. پس از آن، شهر سمندر كه در /٩٤
كيلومتري بلنجر واقع شده بود، به تختگاه خزران بدل گشت كستلر، ٢؛
آرتامونف، .١٧٨
در ١٢ق/٣٠مجنگميانخزرانو متحدانشانبا سپاهاسلامبهشكستمسلمانانانجاميد؛
طبرياز قولمحمدبنعمر نوشتهاستكه«تركانجراحبنعبداللهرا در بلنجر كشتند»
/٠؛ رضا، ١٣. در ١٤قمسلمةبنعبدالملكپساز هزيمتدادنخاقانخزر، از دربند
بازگشت، ولىچنديبعد بار ديگر متوجهاستحكاماتشمالقفقاز شد و مردم بلنجر شهر
خود را تركگفتند رضا، ١٦. پساز سقوط بلنجر و انتقالتختگاهخزرانبهسمندر، از
بلنجر كمتر ياد شدهاست. بهگفتة كستلر ص٨ شايد قومبلنجر در ميانخزرانمستحيلو
جذبآنانشدهباشند.
مآخذ: ابناثير، الكامل؛ ابناعثمكوفى، احمد، الفتوح، بهكوششعلىشيري،
بيروت، ٤١١ق/٩٩١م؛ ابو عبيد بكري، عبدالله، معجمما استعجم،
بهكوششمصطفىسقا، بيروت، ٤٠٣ق/٩٨٣م؛ ابوالفدا، تقويمالبلدان، بهكوششرنو و
دوسلان، پاريس، ٨٤٠م؛ حدودالعالم، بهكوششمنوچهر ستوده، تهران، ٣٦٢ش؛ خليفة
بنخياط، تاريخ، بهكوششسهيلزكار، دمشق، ٣٨٧ق/٩٦٧م؛ دمشقى، محمد، نخبة
الدهر، بيروت، ٤٠٨ق/٩٨٨م؛ رضا، عنايتالله، اراناز دورانباستانتا آغاز عهد
مغول، تهران، ٣٨٠ش؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن، ٣٨٣ق/
٩٦٣م؛ طبري، تاريخ؛ قلقشندي، احمد، صبحالاعشى، بهكوششمحمدحسينشمسالدين،
بيروت، ٤٠٧ق/٩٨٧م؛ كستلر، آ.، خزران، ترجمة محمدعلىموحد، تهران، ٣٦١ش؛
مسعودي، على، التنبيهوالاشراف، بهكوششدخويه، ليدن، ٨٩٣م؛ ياقوت، بلدان؛
يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، ٣٧٩ق/٩٦٠م؛ نيز:
, M. I., Istoriya Khazar, Leningrad, ١٩٦٩; Barthold, W.W., Sochineniya, Moscow,
١٩٦٣; BSE ٣ ; Buniyatov, Z., Azerbaidzhan v VII-IX vv., Baku, ١٩٦٥; Istoriya
Dagestana, Moscow, ١٩٦٧.
عنايتاللهرضا