دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨٥٢
| بساطىسمرقندي جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨٥٢ |
بِساطىِ سَمَرْقَنْدي، سراجالدين، از شاعران دورة گوركانيان. وي در سمرقند
از شهرهاي قديم ماوراءالنهر به دنيا آمد. در هيچيك از منابع كهن به سال
تولد و مرگ شاعر اشاره نشده است؛ اما مآخذ متأخر و معاصر، مرگ او را در ١٤ يا
١٥ق دانستهاند بختاورخان، /٤٧؛ صفا، /٥٦. به نظر مىرسد سال ١٤ق نيز باسال
مرگ سلطانخليل كه دولتشاه سمرقندي ص ٦٩ به آن اشاره كرده، خلط شده
است.
بساطى در ابتدا بورياباف بود دولتشاه، ٦٦؛ آذر، ٤١؛ ابراهيم، ٠٥ و ظاهراً هرگز
مكتب نديد و در مجلس درس استادي به شاگردي ننشست نك: جامى، ٠٧؛ عليشير، ٣.
طبع شعر او سبب شد تا به خواجه عصمتالله بخاري د ٢٩ق/٤٢٦م كه خود از فضلا
و شعراي معروف آن دوران بود، بپيوندد و به توصية وي تخلص خود را از «حصيري»
به «بساطى» تغيير دهد و از آن پس، پيوسته در سلك مريدان او باشد آذر،
دولتشاه، همانجاها؛ زنوزي، /٠٥؛ نيز نك: بساطى، ٠٩: مديحه. بساطى به خواجه
عبدالملك سمرقندي عصامى نيز ارادتى ويژه داشت نك: ص ٩٧، ٩٩، جم و همين امر
موجب شد كه دولتشاه او را تربيت يافتة خواجه عبدالملك بشمارد ص ٤٩.
بساطى شاعر مديحهسراي دولت تيموري بود و اشعار وي در مدح تيمور گواه اين
مدعاست. از جملة اين اشعار قصيدهاي است بلند كه در آن به اتمام ساختمان
يكى از كاخهاي تيمور نك: ص ٩٣-٩٤ - كه ظاهراً بايد كاخ آقسراي باشد - اشاره
شده است. بساطى در اين قصيده پس از مدح تيمور، به توصيف قصر مىپردازد و
عقل را در وصف آن ناتوان مىبيند. تاريخ بناي اين قصر، به تصريح وي ٩٨ق
است نك: ص ٩٤.
به گزارش منابع، سبب پيوستن بساطى به بارگاه خليل سلطان، از نوادگان
تيمور، آن بود كه مطلعى از شعر وي را در مجلس سلطان خواندند و پادشاهزاده
را چنان خوش آمد كه شبانه كس به طلب شاعر فرستاد و او را صلهاي در خور داد
دولتشاه، ٦٦-٦٧؛ ايمان، ٢؛ رازي، /٧٤؛ بختاورخان، همانجا؛ نيز نك: بساطى،
٩٨-٩٩. از اين پس و به ويژه بعد از مرگ تيمور، بساطى شاعر بارگاه خليل
سلطان شد قس: يارشاطر، ٤.
وي به اميرخسرو، حسن دهلوي و سلمان ساوجى عنايتى خاص داشت و گاه شعر خود
را با شعر ايشان قياس مىكرد همو، ٢ -٣؛ حاكمى، ٣٦؛ نيز نك: بساطى، ٦٧، اما
همواره با كمال خجندي معارضه و مباحثه داشت نك: ص ٩٢؛ دولتشاه، ٦٦؛ مبتلا،
١؛ آزاد، ٤٨. بساطى اندكى پس از مرگ خليل سلطان در سمرقند درگذشت. برخى
براساس باورهاي خود، علت مرگ او را نفرين كمال خجندي دانستهاند احمدعلى،
٢١.
گرچه تذكرهنويسان بساطى را شاعري كممايه و عامى دانستهاند، اما لطافت
طبع و خوش ذوقى و شيرينسخنى وي را انكار نكردهاند جامى، عليشير، همانجاها؛
انصاري، ٧. وي در دورهاي مىزيست كه تكلف در كلام شعرا راه يافته، و
اشعار ايشان آكنده از عيوب لفظى، معنوي، كثرت تشبيهات و فراوانى صنايع
شعري و مضمون سازي بود. مجموعة اين ويژگيها مقدمات ظهور سبك هندي را فراهم
آورد. بساطى به اشعار خود سخت مىباليد و ديوان خود را «عروس نكورويِ بى
جهيز» مىخواند نك: انصاري، ٢٦-٢٧. وي مضامين گوناگون را در قالبهاي مختلف
سروده است براي نمونه، نك: يارشاطر، ١٠، ١٦، ٤٣؛ دولتآبادي، ٠٠-٠١.
ديوان بساطى تاكنون بهچاپ نرسيده،اما نسخههايخطى پرشماري از آن در
كتابخانههاي ايران و جهان موجود است نك: منزوي، خطى، /٢٤٩-٢٥٠، خطى مشترك،
/٠٠٩؛ آستان...، ٥٧؛ هاشم پورسبحانى، ٦٨؛ همو و آقسو، ٢٩؛ نورعثمانيه...، ٣٩؛
آتش، ؛ I/٣١٣-٣١٥ آكيموشكين، ؛ I/٢٠١ سمنوف، .II/١٥٢
مآخذ: آذر بيگدلى، لطفعلى، آتشكده، به كوشش جعفر شهيدي، تهران، ٣٣٧ش؛ آزاد
بلگرامى، غلامعلى، خزانة عامره، كانپور، ٢٧٩ش؛ آستان قدس ف، فهرست؛
ابراهيم خان خليل، على، صحف، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ احمدعلى
هاشمى سنديلوي، مخزن الغرائب، به كوشش محمدباقر، لاهور، ٩٦٨م؛ انصاري
كازرونى، ابوالقاسم، مرقوم پنجم كتاب سلم السموات، به كوشش يحيى قريب،
تهران، ٣٤٠ش؛ ايمان، رحم علىخان، منتخب اللطايف، به كوشش محمدرضا جلالى
نائينى و اميرحسن عابدي، تهران، ٣٤٩ش؛ بختاورخان، محمد، مرآة العالم: تاريخ
اورنگزيب، به كوشش ساجده س. علوي، لاهور، ٩٧٩م؛ بساطى سمرقندي، ديوان،
نسخة خطى كتابخانة شمارة مجلس شورا، شم ٦٥٦؛ جامى، عبدالرحمان، بهارستان، به
كوشش اسماعيل حاكمى، تهران، ٣٦٧ش؛ حاكمى، اسماعيل، «معرفى چند نسخة خطى از
ديوان بساطى سمرقندي»، يادگارنامة حبيب يغمايى، تهران، ٣٥٦ش؛ دولتآبادي،
عزيز، «بساطى سمرقندي»، آشنا، تهران، ٣٧٦ش، س ، شم ٦؛ دولتشاه سمرقندي،
تذكرة الشعراء، به كوشش محمد رمضانى، تهران، ٣٣٨ش؛ رازي، امين احمد، هفت
اقليم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ٣٤٠ش؛ زنوزي، محمدحسن، رياض الجنة، نسخة
خطى كتابخانة ملى تبريز، شم ٥٧٨ ؛ صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران،
تهران، ٣٤٦ش؛ عليشير نوايى، مجالس النفائس، به كوشش علىاصغر حكمت، تهران،
٣٦٣ش؛ مبتلا لكهنوي، مردان علىخان، منتخبالاشعار، به كوشش محمد اسلم خان،
دهلى، ٩٧٥م؛ منزوي، خطى؛ همو، خطى مشترك؛ نورعثمانيه كتبخانه سنده محفوظ
كتب موجوده نك دفتريدر، استانبول، ٣٠٣ق؛ هاشم پورسبحانى، توفيق، فهرست
نسخههاي خطى فارسى كتابخانههاي تركيه، تهران، ٣٧٣ش؛ همو و حسامالدين
آقسو، فهرست نسخههايخطى فارسى كتابخانةدانشگاه استانبول، تهران، ٣٧٤ش؛
يارشاطر، احسان، شعر فارسى در عهد شاهرخ، تهران، ٣٣٤ش؛ نيز:
Akymushkin, O.F., Persidskye i tajykskye rukopisi..., Moscow, ١٩٦٤; Ates, A.,
Istanbul k O t O phanelerinde fars ٥ a manzum eserler, Istanbul, ١٩٦٨; Semenov,
A.A., Sobranie vostochnykh..., Tashkent, ١٩٥٤.
ايرانناز كاشيان