دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٩١
| بناكتى جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٩١ |
بَناكَتى، ابوسليمان فخرالدين داوود بن محمد، ملقب به فخر بناكتى د
٣٠ق/٣٣٠م، مورخ و شاعر ايرانى دورة مغول. لقب فخر بناكتى را خود در كتابش
ذكر كرده است ص ٦٥. بناكتى در بناكت ه م، شهري در ماوراءالنهر كه بعدها
شاهرخيه نام گرفت نك: اليت، ، III/٥٥ زاده شد و در يكى از خاندانهاي علمى و
دانش دوست اين شهر پرورش يافت. پدرش تاجالدين ابوالفضل محمد بناكتى از
عالمان دين به شمار مىرفت صفا، /٢٦٦ و كتاب الميسور در شرح مصابيح و مصباح
الضمير من صحاح التفسير از اوست نفيسى، /٣١-٣٢. برادرش نظامالدين على
بناكتى نيز از عارفان نامى دورة خود بوده است همو، /٤٣.
فخرالدين بناكتى خود مردي فاضل و دانشمند بود و در شاعري نيز دستى قوي داشت
دولتشاه، ٧٠. از نوشتة او بر مىآيد كه در ٠١ق/ ٣٠٢م ملكالشعراء دربار غازان
خان بوده است ص ٦٤- ٦٥. بغدادي ديوان شعري نيز به او نسبت داده است /٦٠.
از نمونههاي شعر بناكتى، يك غزل در تذكرةالشعراء دولتشاه ص ٧٠-٧١، و دو
قصيده در تاريخ خود وي آمده است نك: ص ٦٥-٦٦، ٦٨-٦٩.
شهرت بناكتى مرهون كتاب مشهوري است به نام روضة اولىالالباب فى معرفة
التواريخ و الانساب كه به تاريخ بناكتى نيز معروفشدهاست قس: حاجىخليفه،
/٢٥؛ نفيسى، همانجا. موضوع كتاب كه نگارش آن در ١٧ق/٣١٧م به انجام
رسيده، تاريخ عمومى جهان از آفرينش آدم تا اوايل روزگار ايلخان مغول
ابوسعيد بهادر خان ١٦-٣٦ق است. بخش اعظم تاريخ بناكتى، چنانكه نويسنده
تصريح كرده نك: ص ، منتخبى است از جامعالتواريخ رشيدالدين فضلالله كه
بناكتى آن را نظم جديدي داده است. برخى از محققان برآنند كه اين اثر به
سبب مقام بلند مؤلف آن در دربار مغول، مشتمل بر آگاهيها و نكات بسيار
ارزندهاي است كه در منابع ديگر يافت نمىشود صفا، /٢٦٨؛ نوايى، ؛ به ويژه
بخش پايانى قسم شامل حوادث سالهاي ٠٣ تا ١٧ق در عصر سلطان محمد اولجايتو ص
٧٢-٨٠، كهنترين اثري دانسته شده كه دربارة حكومت اين فرمانرواي مغول در
دست است ايرانيكا،.III/٦٦٩ تقريباً نيمى از كتاب از آغاز قسم تا پايان قسم
دربارة اقوام غيرمسلمان مانند يهوديان، اروپاييها، هنديان، چينيها و مغولان
است نك: ص ٤٥- ٨٠. آگاهيهايى كه بناكتى از اين اقوام به دست مىدهد، گرچه
بيشتر كوتاه و خشك است، ولى منصفانه و پرفايده، و از منابع معتبر عصر
دانسته شده است و گويا منشأ اين اخبار، مسافران مختلفى بودند كه از دوردستها
مىآمدند و بناكتى به سبب موقعيت خويش با آنها آشنا مىشده، و از اطلاعاتشان
استفاده مىكرده است براون، III/١٠١- ٠٢ º اقبال، ٢٠. دربارة تاريخ ختاي
چين، بناكتى تصريح كرده است ص ٣٨ كه رشيدالدين دو تن از حكماي ختاي را
كه بر تاريخ و دانشهاي ديگر آگاهى داشتند، احضار كرد و آنان را به تقرير
تاريخ واداشت. بايد گفت: در جامعالتواريخ رشيدالدين، تنها اشارهاي به
تاريخ پادشاهان ختاي ديده مىشود نك: /١٣-١٤، ٤١، در حالى كه در تاريخ
بناكتى ٦ طبقة پادشاهى ختاي تا روي كار آمدن چنگيز و چيرگى مغولان بر آنها،
شرح داده شده است نك: ص ٣٧-٥٩.
در ٦٧٧م مولر، هشتمين بخش، يعنى «تاريخ چينيان» اين كتاب را در برلين با
عنوان نادرست «تاريخ چينيان عبدالله بيضاوي» منتشر كرد؛ آنگاه وستن همان
را به انگليسى ترجمه كرد و در لندن به چاپ رساند؛ بعداً كاترمر متوجه اين
اشتباه شد و نشان داد كه اين اثر بخشى از تاريخ بناكتى است استوري، ؛ I/٨٠
اليت، ؛ III/٥٦ ريو، .I/٨٠
دولتشاه نوشته است كه تاريخ بناكتى در تبارشناسى مردم ختاي، هند، يهود و
امپراتوران روم سخنان بسياري در بردارد و هيچ مورخى مانند وي، اين مطالب
را شرح نداده است ص ٧٠. از پژوهندگان معاصر نيز براون معتقد است كه در هيچ
كتاب تاريخى پيش از بناكتى، اينهمه آگاهى و اشاره به سرزمينها، جمعيتها و
رويدادهاي تاريخى كه خارج از دايرة علم بيشتر مورخان اسلامى است، ديده
نمىشود .III/١٠١-١٠٢ بخشهايى از تاريخ بناكتى به زبانهاي انگليسى و فرانسه
و لاتين ترجمه و منتشر شده است استوري، همانجا.
مآخذ: اقبال آشتيانى، عباس، تاريخ مغول از حملة چنگيز تا تشكيل دولت
تيموري، تهران، ٣٦٤ش؛ بغدادي، هديه؛ بناكتى، داوود، تاريخ، به كوشش جعفر
شعار، تهران، ٣٤٨ش؛ حاجىخليفه، كشف؛ دولتشاهسمرقندي، تذكرةالشعراء، تهران،
٣٦٦ش؛ رشيدالدين فضلالله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى
موسوي، تهران، ٣٧٣ش؛ صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ٣٦٦ش؛
نفيسى، سعيد، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى، تهران، ٣٤٤ش؛
نوايى، عبدالحسين، مقدمه بر تاريخ گزيدة حمدالله مستوفى، تهران، ٣٣٩ش؛ نيز:
Browne, E. G., A Literary History of Persia, Cambridge, ١٩٥١; Elliot, H. M., The
History of India, Lahore, ١٩٧٦; Iranica; Rieu, Ch., Catalogue of the Persian
Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦; Storey, C. A., Persian
Literature, London, ١٩٢٧.
محسن احمدي