دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨٠٥
| برهانپوري جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨٠٥ |
بُرْهانْپوري، محمدبنفضلالله٥٢-٠٢٩ق/٥٤٥-٦٢٠م، از عارفانطريقة چشتية
برهانپور. نسباو بهابوبكر صديقمىرسيد و چوناجدادشاز جونپور بودند، با
نسبتجونپورينيز از او ياد شدهاست. ويدر احمدآباد گجراتزادهشد و در
كودكىپدرشرا كهاز عارفانمشهور عصر خود بود، از دستداد غلامسرور، /٥٦؛
عبدالقدوس، ٨٤؛ اكرام، ٩٥-٩٦؛ نيز نك: عبدالحى، /٦٢-٦٣؛ غوثىشطاري، ٢٣ -٢٤.
محمد پساز درگذشتپدر، بهخدمتشيخصفىگجراتىدرآمد و از دستاو خرقهپوشيد
عبدالحى، /٦٣؛ سپسراهىزيارتحرمينشريفينشد و ٢ سالدر سرزمينحجاز بهسر برد و
در هميندورانبا شيخعلىبنحسامالدينمتقىآشنا شد و از مصاحبتاو
بهرههايبسيار برد. ويپساز بازگشتبهاحمدآباد همسر گزيد و نزد
شيخوجيهالدينابننصراللهعلويگجراتىكهاز علما و مدرسانمشهور بود،
بهشاگرديپرداخت. سپسبهزمرة مريدانشيخمحمدماهجونپوريكهاز مريدانپدرشبود،
پيوست. چنديبعد برايگرفتنامانتىكهاز پدرشنزد شيخمحمد اسيريبود،
بهمالوهاسير رفتو در آنجا يكچند در خدمتشيخابومحمد خضرتميمىبهكسبو
تكميلمعارفصوفيانهمشغولشد و سرانجامبهقصد اقامتدر برهانپور، مالوهرا
تركگفت. ويدر آنجا مسجد و خانقاهىتأسيسكرد و بهتدريسعلومو ارشاد
مريدانپرداختو شاگردانبسيار تربيتكرد و خود در شمار مشايخبزرگچشتيهدرآمد
غوثىشطاري، ٢٣؛ غلامسرور، عبدالحى، همانجاها؛ اكرام، ٩٦.
برهانپورياهلزهد و تقوا بود و خوفو محاسبة نفسبر احوالاو غلبهداشت. او
بهوجد و سماعراغبنبود و بر پيروياز سنترسولاللهصتأكيد مىورزيد محبى، /١٠؛
غوثىشطاري، همانجا. علاقهو عشقاو بهپيامبر صزبانزد بود و
هموارهآرزويزيارتمرقد آنحضرترا در دلداشتو نيز هر سالهثلثفتوحىنذر و
مانند آنرا كهبهاو مىرسيد، بهمدينهمىفرستاد همانجا؛ غلامسرور، /٥٦-٥٧.
برهانپورياز پيروانعقايد محيىالدينابنعربى، و قائلبهوحدتوجود بود و در
اينزمينهكتابالتحفة المرسلة الىالنبىصرا نيز تأليفكرد محبى، همانجا.
از مريدانشيخفضلاللهبرهانپوريمىتوانشيخاحمد ديوبنديو سيد
محباللهمانكپوريرا نامبرد كشمى، ٨٢؛ رضوي، II/٢٣٧, .٢٤٠ وي در ٧ سالگى در
برهانپور درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد محبى، /١١؛ نيز نك: غوثى
شطاري، همانجا.
آثار: از برهانپوري اين آثار برجاي مانده است:
. التحفة المرسلة الى النبى ص، كه مهمترين اثر اوست. وي تأليف اين كتاب
را كه به زبان عربى است، در ٩٩ق به پايان رسانده است. التحفة المرسلة را
نورالدين رايزي رانديري كه خود هندي تبار بود، به زبان مالايايى ترجمه
كرده است. از اين اثر ترجمهاي نيز به زبان فارسى موجود است نك: اكرام،
٩٦-٩٧؛ بغدادي، /٥٧؛ محبى، همانجا؛آصفيه،/٨١؛ نوشاهى،٤٩-٥٠؛ بانكيپور، ؛
XXVI/٣٣-٣٤ آربري، شم ٣٨٣ º äíÒ äß: ÑÖæí¡ º II/٢٨ S, GAL, II/٥٥١; GAL, .II/٦١٧
مؤلف خود شرحى با عنوان الحقيقة الموافقة للشريعة بر اين اثر نوشته است
عبدالحى، /٦٣؛ محبى، همانجا؛ ايوانف، .٦٠٩-٦١٠
بر التحفة المرسلة چند شرح ديگر نيز نوشته شده كه از آن جمله است: اتحاف
الزكى از ابراهيم كورانى د ١٠١ق/٦٩٠م، نخبة المسألة از عبدالغنى نابلسى د
١٤٣ق/٧٣٠م و كشف الحجب المسبلة على خرايد التحفة المرسلة از ابوالخير
عبدالرحمان سويدي د ٢٠٠ق/٧٨٦م. كلمات المجملات نيز شرحى است به تركى كه
به كوشش شيخ محمد اليف افندي در ٣٤١ق در استانبول به چاپ رسيده است
خديويه، /٤١؛ آلوارت، شم ٠٤٣ -٠٤٠ º äíÒ äß: GAL, ، GAL,S همانجاها، و شرح تحفة
المرسلة كه شرحى است به فارسى از يكى از معاصران او ايوانف، همانجا.
. ارشاد السالكين، كه در آن به بيان عقايد اهل تصوف دربارة وحدت وجود
مىپردازد و از آن با عنوان رسالة عقايد صوفيه نيز نام برده شده است.
نسخههايى از اين اثر در كتابخانههاي مركزي تهران و موزة ملى كراچى
نگهداري مىشود نوشاهى، ٤٨-٤٩؛ مركزي، ٠/٥٧١-٥٧٢.
. حاشية العجبية اللامعة، كه شرحى است به فارسى بر لوائح جامى.
. وسيلة الى لقاء جمال النبى ص، در بيان معراج حضرت رسولص به عربى نك:
آصفيه، /٨١، /٥٢.
مآخذ: آصفيه، خطى؛ اكرام، محمد، رود كوثر، لاهور، ٩٨٦م؛ بغدادي، ايضاح؛
خديويه، فهرست؛ عبدالحى، نزهة الخواطر، حيدرآباد دكن، ٣٩٦ق/٩٧٦م؛ عبدالقدوس،
«جهانگير تا اورنگزيب»، تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، به كوشش
فياض محمود و ديگران، لاهور، ٩٧٢م، ج ؛ غلام سرور لاهوري، خزينة الاصفيا،
كانپور، ٩٢٩م؛ غوثى شطاري، محمد، گلزار ابرار، به كوشش محمد ذكى، پتنه،
٩٩٤م؛ كشمى، محمد هاشم، زبدة المقامات، كانپور، ٣٠٧ق؛ محبى دمشقى،
محمدامين، خلاصة الاثر، بيروت، دارصادر؛ مركزي، خطى؛ نوشاهى، عارف، فهرست
نسخههاي خطى فارسى موزة ملى پاكستان كراچى، اسلام آباد، ٣٦٢ش؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; Bankipore; GAL; GAL, S; Ivanow, W., Concise Descriptive
Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of
Bengal, Calcutta, ١٩٨٥; Rizvi, A, A., A History of Sufism in India, New Delhi,
١٩٨٣.
مرجانافشاريان