دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨٤١
| بزرگبنشهريار جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨٤١ |
بُزُرْگِ بْنِ شَهْريار، ناخدا و دريانورد مشهور ايرانىسدة ق/٠م. او از
مردمرامهرمز خوزستان، و دريانورديبرجستهبود و چنانكهدر
كتابپرآوازهاشآورده، در نيمة نخستسدة ق/٠مآبهاياقيانوسهند، دريايچينو
كرانههايافريقايشرقىحبشهرا درنورديده است. ويآنچهدر سفرهايدريايىخود
دربارة پديدهها و موجوداتشگفتانگيزديده، و نيز داستانهايىرا كهاز
ديگرناخدايان، دريانوردانو بازرگانانمورد اعتمادششنيدهبود، در
كتابىبهنامعجائبالهند برّهو بحرهو جزائرهگرد آورد حميده، ٨٧. برخىاز
محققانبهدلايلىمعتقدند كهبزرگبنشهريار اينداستانها را از دريانوردانو
بازرگانانشنيده، و در كتابخود آوردهاستكراچكوفسكى، ٦٢. ايندريانوردانو
بازرگانانبهويژهاز مردمسيرافبندر طاهريكنونى، نك: سمسار، ٠، و برخىنيز از
مردمبصرهو عمان بودهاند حورانى، ٨، ٢.
نامگذاريكتابرا مىتوانبرخاستهاز باور نويسندهدربارة عجايبهند دانستكهدر
آغاز كتابشتصريحكرده، و آوردهاستكهخداوند همة شگفتيهايجهانرا به٠
بخشتقسيمكرده، و بخشآنرا بهمشرقگيتىبخشيده، و از ميانآنها نيز بخشرا
ويژة چينو هند قرار دادهاستص.
برخىبدونسند متقنمعتقدند: كتابعجائبالهند در اصلبهزبانفارسىبودهكهاز
ميانرفتهاستو دانستهنيستكهدر چهزمانىبهعربىبرگردانيدهشدهاسترائين،
/٧٩؛ ملكزاده، ٢. تاريخنگارشكتابرا حدود سال٤٢ق/٥٣م، و داستانهايىرا
كهنويسندهاز ناخدايان، دريانوردانو بازرگانانديگر آورده،
وابستهبهسالهاي٨٨-٤٢ق/٠١-٥٣مدانستهاند كراچكوفسكى، همانجا؛ S, GAL, .I/٤٠٩
بزرگ، افزونبر بيان رويدادها و شگفتيهايدرياها و كرانههاي سرزمينهايى چون
افريقاي شرقى، شبه جزيرة عربى، جزاير درياي هند و چين، جاوه، زنگبار و
جزيرههايى كه امروزه ژاپن ناميده مىشوند، سالهاي وقوع برخى از رويدادها
را نيز ذكر مىكند مثلاً ص ٩؛ نيز نك: حميده، همانجا. فران با توجه به سنوات
مذكور در كتاب، معتقد است كه ناخدابزرگ اگرچه، نخستين نويسندة عجائبالهند
است، ولى پس از او يك يا چند شخص ديگر داستانهايى نو از دريانوردي بدان
افزودهاند و بدينترتيب، وجود همة تاريخهاي مربوط به ساليان سدة ق/٠م توجيه
مىگردد .III/٥٦٥
كتاب عجائب الهند شامل ٣٤ داستان بلند و كوتاه دريانوردان است نك: ص ٩٠،
حاشيه؛ نيز سارتن، كه برخى از آنها گرچه با گزافهگويى همراه است، ولى
جزئيات واقعى آنها برپاية درستى قرار دارد حورانى، ٢؛ تشنر، ٨. توصيف مؤلف از
پديدهها و رويدادهاي شگفتانگيز گاه شكل داستانى ماجراجويانه و گاهى شكل
نمايشى اخلاقى به خود مىگيرد كه با مهارت هنري فراوان عرضه شده است. با
نگرشى اجمالى مىتوان دريافت كه اين داستانها آفريدة سخنپردازي هنرمندند
كه به سبكى زنده و روان ارائه شدهاند. از اينرو، مىتوان كتاب بزرگ بن
شهريار را يك اثر برجستة ادبى نيز به شمار آورد. اگرچه نگارش داستانهاي
دريايى همواره، و در طى سدههاي دراز در ادبيات عرب عهد اسلامى سابقه
داشته، ولى هرگز اثر برجستهاي همانند آن پديد نيامده است كراچكوفسكى، ٦٣.
افزون بر اينها، بزرگبن شهريار علاوه بر آگاه ساختن خوانندگان كتابش از
زندگانى دريايى روزگار خود حورانى، همانجا، از اوضاع و احوال سرزمينهاي
خاوري اطلاعات فراوانى به دست داده وانديك، ٩، و براي نخستين بار در
دنياي اسلام، از موجودات ناشناختة متعلق به هند و خاور دور و اسطورههاي
وابسته به آن سخن رانده است علمدر اسلام، ٤.
برخى از دانشمندان اهميت كتاب بزرگ بن شهريار را بسيار فراتر از يك اثر
جغرافيايى دانستهاند ميهلى، ٥٧. در واقع نيز اين كتاب، تأثيري آشكار در
پيشرفت دانش جغرافيا داشته است و از سوي ديگر نمايانگر كوششهايى است كه
دريانوردان ايرانى در گشت و گذار دريايى خود از سيراف تا هند، سيلان
سرانديب، جاوه، زنگبار، جزيرههاي دريايى هند و چين نشان دادهاند نيز نك:
حميده، همانجا.
كتاب عجائب الهند نخستين بار در ٨٨٣-٨٨٦م توسط دانشمند فرانسوي واندرليت،
به دستياري گروهى از خاورشناسان، تصحيح و به وسيلة مارسل دويك به فرانسه
ترجمه شد و همراه متن عربى در ليدن به چاپ رسيد ملكزاده، ٣. اين كتاب را
محمد ملكزاده در ٣٤٨ش/٩٧٠م به فارسى برگردانيد. ترجمة انگليسى آن نيز از
روي ترجمة فرانسوي دويك، به قلم پيتركوينل در ٩٢٨م در لندن منتشر شده است
ميهلى، ٥٨.
مآخذ: بزرگ بن شهريار، عجائب الهند، همراه ترجمة فرانسة مارسل دويك، به
كوشش پ. آ. واندرليت، ليدن، ٨٨٣-٨٨٦م؛ تشنر و مقبول احمد، تاريخچة جغرافيا
در تمدن اسلامى، ترجمة محمدحسن گنجى، تهران، ٣٦٨ش؛ حميده، عبدالرحمان،
اعلام الجغرافيين العرب و مقتطفات من آثارهم، دمشق، ٩٨٤م؛ حورانى، جرج
ف.، دريانوردي عرب در درياي هند، ترجمة محمدمقدم، تهران، ٣٣٨ش؛ رائين،
اسماعيل، دريانوردي ايرانيان، تهران ٣٥٠ش؛ سمسار، محمدحسن، جغرافياي تاريخى
سيراف، تهران، ٣٥٧ش؛ علم در اسلام، به كوشش احمد آرام، تهران، ٣٦٦ش؛
كراچكوفسكى، ا. ي.، تاريخ الادب الجغرافى العربى، ترجمة صلاحالدين عثمان
هاشم، بيروت، ٤٠٨ق/٩٨٧م؛ ملكزاده، محمد، مقدمه بر ترجمة فارسى عجائب الهند
بزرگ بن شهريار، تهران، ٣٤٨ش؛ ميهلى، آلدو، علوم اسلامى و نقش آن در
تحولات علمى جهان، ترجمة محمدرضا شجاع رضوي و اسدالله علوي، مشهد، ٣٧١ش؛
وانديك، ادوارد، اكتفاء القنوع، به كوشش محمدعلى ببلاوي، قاهره،
٣١٣ق/٨٩٦م؛ نيز:
, G., Relations de voyages et textes g E ographiques arabes, persans et
turks..., Frankfurt, ١٩٨٦; GAL, S; Sarton, G., Introduction to the History of
Science, Baltimore, ١٩٦٢.
محسناحمدي