دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨٧٣
| بسطامى، عبدالرحمان جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨٧٣ |
بَسْطامى، عبدالرحمان بن على بن احمد د ٥٨ق/٤٥٤م، عارف، فقيه و مفسر
حنفى مذهب به روزگار عثمانيان كه در تاريخ هم دستى داشت و در علوم غريبه
همچون جفر و جامعه و شناختن اسرار حروف نيز استاد بود.
وي در انطاكيه به دنيا آمد. پس از آموختن درسهاي رايج آن روزگار به فرا
گرفتن علوم غريبه مشتاق شد و بدينمقصود، به شام، قاهره و سرزمينهاي غربى
عالم اسلام سفر كرد. دربارة توانايى او در دانستن خاصيتهاي حروف و شناخت
اسرار اسماء الهى روايات و حكايتهاي شگفتانگيز نقل كردهاند طاشكوپري زاده،
١؛ غزي، ٥٥. بسطامى واپسين سالهاي عمر خود را در بورسه و در دوران حكومت
سلطان مراد دوم، ششمين سلطان عثمانى سل ٢٤ - ٥٥ ق/ ٤٢١- ٤٥١م گذراند. در
آنجا با مولى شمسالدين فَناري انس گرفت و فناري در زمينة علوم غريبه از او
بهرهها برد. بسطامى در همين شهر از دنيا رفت و در همانجا به خاك سپرده شد
همانجاها.
آثار: بسطامى آثار فراوان در موضوعات مختلف دارد كه نسخههاي خطى آنها
دركتابخانههاي جهان موجود است؛وچون خطىخوش داشت، بيشتر نوشتههايش را خود
تحرير مىكرد طاش كوپريزاده، همانجا. برخى از مهمترين آثار او اينهاست:
الادعية المنتخبة فى الادوية المجرّبة دوسلان، ؛ II/٤٨٦ II/٣٢٤ S, .GAL, الاكوار
و الادوار همانجا. اوزان حكمة الربانية فى شرح لمعة النورانية يكى جامع...، ١.
بحرالوقوف فى علم الحروف، كه عمدتاً به بحث دربارة قدرتهاي فوقالعادهاي
كه در حروف الفبا يا ادعيه وجود دارد، و نيز به تأثيراتى كه خورشيد، ماه و
ستارگان در هنگام نيايش دارند، مىپردازد فلوگل، ؛ II/٥٧١ بانكيپور، .XII/١١٩
تراجم العلماء، كه مجموعهاي است از شرح احوال دانشمندان زيدان، /٤٩؛ پرچ،
؛ III/٣٢٤-٣٢٥ II/٣٠١ .GAL, الجفر الجامع و السر اللامع S ، GAL, همانجا. جواب
كتاب كريم اتانى من جانب حبر عليم ورهووه، .٩٦ درة العلوم و جوهرة الفهوم،
كه نويسنده در آن به طبقهبندي و تقسيم علوم پرداخته است پرچ، .I/١٥٩
الدرة اللامعة فى الادوية الجامعة دوسلان، همانجا. الدرر فى الحوادث و السير،
كه تاريخ مختصر اسلام است از وفات پيامبرص تا ٠٠ق، بسطامى اين كتاب را در
بورسه به سلطان مراد دوم تقديم كرده است زيدان، همانجا؛ ورهووه، .٦٩ رشح
عيون الحيات فى شرح فنون الممات همان، .٢٨٥ رشح عيون الذوق فى شرح
فنون الشوق، كه شامل داستانها و حكايات گوناگون است و نويسنده در پارهاي
از بخشهاي آن به فنون و رموز جادوگري نيز اشاره كرده است پرچ، همانجا.
السرالمخزون، كه در آن در باب اسرار حروف و اسم اعظم سخن رفته است شورا،
/٢-٣. السرالافخر و الكبريت الاحمر، كه در شرح اسرار اسماء و حروف است
خديويه، /٤٣. شمس الاسرار و انس الابرار، شامل موضوعاتى چون رمز و راز حروف
و اعداد، محاسبات جادويى و نامهاي سري خداوند است، در عباراتى غالباً مبهم و
پيچيده بروكلمان، .٦٦ شمس الا¸فاق فى علم الحروف و الاوفاق دفتر كتبخانة
الحاج...، ٧؛ پرچ، ؛ II/٤٤٠ دوسلان، همانجا؛ «فهرست...»، ٤٤ º æÑåææå¡ ٢ º ¡
GAL همانجا. الفوائح المسكية فى الفواتح المكية، دانشنامهگونهاياست كه
موضوعات گوناگونى در علوم مختلف را در بر مىگيرد. بسطامى اين كتاب را نيز
به سلطان مراد دوم تقديم كرده است طاش كوپريزاده، زيدان، همانجاها؛ براي
نسخهها، نك: فلوگل، ؛ I/١٥-١٧ ورهووه، ٢ º III/٢٦٥ , ٢ ؛ ESCخديويه، /٣٧؛ دفتر
كتبخانة اياصوفيه، ٤٧؛ نور عثمانيه...، ٤٣؛ الفهرس...، ٣٩؛ مينگانا، .١٠١٢ قبلة
حدود البوانى فى قُبلة خُدود الغوانى ورهووه، .٢٧٤ مباهج الاعلام فى مناهج
الاقلام. اين كتاب درواقع ذيلى است كه بسطامى بر كتاب ديگرش به نام
بحرالوقوف نوشته است خديويه، /٥٣؛ II/٣٠٠ .GAL, مختصر جهبنة الاخبار فى ملوك
الامصار، كه نويسنده در فصول آغازين آن به شرح حديث «اِنَّ اللّهَ
يَبْعَثُ لِهذِهِ الامَّةِ عَلى رَأسِ كُلَّ مِائَة½ مَنْ يُجَدَّدُ لَها
دينَها» پرداخته است سيد، /٣٦. مفاتيح اسرار الحروف و مصابيح انوار الظروف،
كتابى است مشتمل بر حكايات و وقايع تاريخى كه برخى آن را اشتباهاً به
بونى نسبت دادهاند خديويه، /١٣؛ پرچ، ؛ III/١٣٢ ورهووه، ٦٤ º دوسلان،
.II/٤٨٦ مفتاح الجفرالجامع و مصباح النور اللامع، رسالهاي است دربارة پايان
جهان دفتر كتبخانة اياصوفيه، ٦٩؛ بلوشه، ؛ IV/٣١١-٣١٢ دلاويدا، ٩٥ º ريو، .١٢٠
مناهج التوسل فى مباهج الترسل، كه در ٢٩٩ق در استانبول به ضميمة كتاب
جنان الجناس فى علم البديعِ صلاحالدين صفدي چاپ شده است. وصف الدواء
فى كشف آفات الوباء، دربارة اسرار حروف و اعداد و خواص گياهان، و نيز در باب
اسماءالله و دعاهاي شفابخش دوسلان، همانجا. اين اثر به فارسى ترجمه شده
است نك: منزوي، /٦٤.
مآخذ: خديويه، فهرست؛ دفتر كتبخانة اياصوفيه، استانبول، ٣٠٤ق؛ دفتر كتبخانة
الحاج سليم آغا، استانبول، ٣١٠ق؛ زيدان، جرجى، تاريخ آداب اللغة العربية،
قاهره، ٩٣١م؛ سيد، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ٩٥٧م؛ شورا، خطى؛
طاشكوپريزاده، احمد، الشقائق النعمانية، بيروت، ٣٩٥ق/٩٧٥م؛ غزي،
تقىالدين، الطبقات السنية فى تراجم الحنفية، نسخة عكسى موجود در كتابخانة
مركز؛ الفهرس التمهيدي للمخطوطات المصورة، قاهره، ٩٤٨م؛ منزوي، خطى مشترك؛
نور عثمانيه كتبخانه سنده محفوظ كتب موجوده نك دفتريدر، استانبول، ٣٠٣ق؛
يكى جامع كتبخانه سنده محفوظ بولنان كتبموجوده نك دفتر يدر،
استانبول،٣٠٠ق؛ نيز:
Bankipore; Blochet; Brockelmann, C., Katalog der orientalischen Handschriften
der Staats-und Universit L tsbibliothek zu Hamburg, Hamburg, ١٩٦٩; Catalogus
codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur, London,
١٨٥٢; Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca
Vaticana, Vatican, ١٩٣٥; De Slane; ESC ٢ ; Fl O gel, G., Die arabischen,
persischen, t O rkischen Handschriften..., New York, ١٩٧٧; GAL; GAL,S; Mingana,
A., Catalogue of the Arabic Manuscripts..., Manchester, ١٩٣٤; Pertsch; Rieu,
Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British
Museum, London, ١٨٩٤; Voorhoeve.
ناصر گذشته