دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٢٦
| بطليوسى جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٢٦ |
بَطَلْيوسى، ابومحمد عبدالله بن محمد بن سيد ٤٤- ٥ رجب ٢١ق/٠٥٢-٧ ژوئية
١٢٧م، نحوي، اديب، لغوي، شاعر و فيلسوف اندلسى. نياكان وي از شِلْب به
بطليوس ه م كوچيدند و ابومحمد در آنجا ديده به جهان گشود و همانجا رشد يافت
ابن بسام، /٩١؛ ابن خلكان، /٨. وي را به سبب انتساب به جدش، ابن سيد نيز
خواندهاند نك: يافعى، /٢٨.
بطليوسى در ايام جوانى تجارت پيشه ساخت، اما ديري نپاييد كه راه تحصيل و
دانشاندوزي در پيش گرفت ياقوت، /٥٢٨-٥٢٩؛ بدينمنظور، نخست نزد برادر خود،
ابوالحسن على د ٨٨ق/٠٩٥م علوم مقدماتى را آموخت. آنگاه رهسپار المريه و
سپس قرطبه شد كه در آن ايام كانون علمى و ادبى غرب جهان اسلام به شمار
مىرفت. اودر اين دوران از محضر مشاهيري چون ابوالفضل بغدادي، ابوسعيد
وراق، عبدالدائم قيروانى و ابوعلى غسانى مقدمات دانشهايى همچون لغت، شعر و
حديث را فرا گرفت و رفته رفته بر بيشتر علوم زمان از جمله عروض، فقه،
فلسفه، منطق و علم هيأت تسلط يافت ابن بشكوال، ٨٢؛ ابن فرحون، /٤١؛
عبدالمجيد، «ه - و»؛ امام، - .
بطليوسى به مدد فضل و كمال خود مقرب امرا و كارگزاران ملوكالطوايف اندلس
گشت و به دربار آنان راه يافت. او چندي در طليطله در كنف حمايت ابن
ذيالنون زيست. آنگاه از الطاف ابن رزين اميرسهله، بهرهمند شد و دبير
دربار او گرديد، اما پس از چندي ميان آن دو به هم خورد و به زندانى شدن
بطليوسى در شنتمريه انجاميد. سرانجام وي از زندان گريخت و با سرودن
قصيدهاي ستايشآميز به دربار المستعين بالله ابن هود در سرقسطه پناه برد
فتح، ٢١-٢٢؛ ابن بسام، /٩٤ - ٩٥؛ دايه، ١؛ عبدالمجيد، «ز ح».
بطليوسى پس از سقوط ملوك الطوايف، گويا بر اثر اوضاع آشفتهاي كه در پى
تاخت و تازهاي مسيحيان از يك سو و به قدرت رسيدن مرابطون از سوي ديگر بر
آن ديار حاكم شده بود، از خدمت به امرا و سلاطين روي برتافت ناصير، ٢-٣ و
از آن پس در بلنسيه سكنا گزيد و تا پايان عمر در همانجا زيست و به تأليف،
تصنيف و تربيت دانشپژوهان همت گماشت. در ميان شاگردان برجستة وي مىتوان
به قاضى عياض ص ٥٨-٥٩ و ابن اقليشى مقري، /٩٩ اشاره كرد. بطليوسى با بيشتر
مشاهير علم و ادب روزگار خود دوستى و مجالست داشت و مكاتباتى ميان آنان رد
و بدل مىشد نك: فتح، ٢٥- ٢٧؛ ابن بسام، /٢٠.
بطليوسى را به فضل و دانش، خاصه در نحو و لغت بسيار ستودهاند مثلاً فتح،
٢١؛ ابن بسام، /٩١؛ ابن بشكوال، همانجا؛ ابن خير، ٠٤، ٥٨، جم و به شيوة
اندلسيان او را «استاد» لقب دادهاند ابن عطيه، ٤١. برخى، او را از جمله
فقيهان و دانشمندان مالكى مذهب نيز شماردهاند مخلوف، ٣٠.
بطليوسى شعر نيز مىسرود و گزيدههايى از اشعار او را به طور پراكنده در منابع
مختلف مىتوان يافت نك: عمادالدين، /٧٨-٨٤؛ ابن شاكر، ٢/٩١- ٩٣؛ صفدي، ٧/٦٩
-٧١؛ مقري، /٤٤، ٤٥، جم . وي در سخنوري به سبك ابوالعلاء معري و متنبى
دلبستگى تام داشت، چندان كه برخى از تشبيهات و تركيبات آنان را در اشعار
خود تكرار كرده است. او در اكثر موضوعات شعري از مدح، وصف و رثا گرفته، تا
غزل و زهد شعر سروده است ابن بسام، /٩٢ -٩٣؛ ناصير، ٦؛ عبدالمجيد، «ث».
آثار: از بطليوسى تأليفاتى چند در نحو، لغت، فلسفه و ادب برجاي مانده كه
بدين قرارند:
الف چاپى: «الاسم و المسمى»، كه به كوشش احمد فاروق در مجلة مجمع اللغة
العربية دمشق، ٩٧٢م، شم ٧ به چاپ رسيده است. الحلل فى شرح ابيات الجمل،
بار اول به كوشش مصطفى امام قاهره، ٩٧٩م، و سپس با نام الحلل فى اصلاح
الخامل من كتاب الجمل به كوشش سعيد عبدالكريم سعودي بغداد، ٩٨٠م به چاپ
رسيده است. الاقتضاب فى شرح ادب الكتاب، نخست به كوشش عبدالله بستانى
بيروت، ٩٠١م، و سپس به كوشش مصطفى سقا و حامد عبدالمجيد قاهره، ٩٨١م منتشر
شده است. الانتصار ممن عدل عن الاستبصار، به كوشش حامد عبدالمجيد قاهره،
٨٥٤م. الانصاف فى التنبيه على المعانى و الاسباب التى اوجبت الاختلاف
بين المسلمين فى آرائهم، به كوشش محمدرضوان دايه دمشق، ٩٧٤م. الحدائق
فى المطالب العالية الفلسفية العويصة، به كوشش محمدرضوان دايه دمشق،
دارالفكر. شرح سقط الزند، به كوشش مصطفى سقا و ديگران قاهره، ٩٨٦م. شرح
المختار من لزوميات ابى العلاء، به كوشش حامد عبدالمجيد قاهره، ٩٧٠م. الفرق
بين الاحرف الحروف الخمسة به كوشش حمزه عبدالله نشرتى قاهره، ٩٨٢م، و
چاپ ديگر به كوشش عبدالله ناصير دمشق، ٩٨٤م. القرط على الكامل، به كوشش
ظهور احمد ظهور لاهور، ٩٨٠م. المثلث فى اللغة بغداد، بدون تاريخ. المسائل و
الاجوبة، به كوشش ابراهيم سامرايى بغداد، ٩٦٤م.
ب - خطى: ابياتالمعانى II/٦٠ GAS, I/٧٥٨; ؛ GAL,S, الانساب حاجى خليفه، /٨٠؛
التذكرة الادبية قفطى، /٤٢؛ جزوهاي در علل الحديث ابن خير، ٠٤؛ شرح اصلاح
المنطق ابن سكيت VIII/١٣٢ ؛ GAS, شرح الخمسة المقالات الفلسفية ، GAL,S
همانجا؛ شرح ديوان متنبى بغدادي، /٥٤؛ شرح الفصيح فى اللغة ثعلب حاجى
خليفه، /٢٧٣؛ شرح الموطأ مالك بن انس ذهبى، ٩/٣٢؛ فهرسة ابن خير، ٣٣؛ مجموعة
من الرسائل، كه به شمارة ٣٢٥ در كتابخانة چستربيتى نگهداري مىشود عواد، ٠٢؛
المسائل المنثورة فى النحو سيوطى، /٦.
مآخذ: ابن بسام شنترينى، على، الذخيرة فى محاسن اهل الجزيرة، به كوشش
احسان عباس، تونس/ليبى، ٣٩٥ق؛ ابن بشكوال، خلف، الصلة، به كوشش عزت عطار
حسينى، قاهره، ٩٥٥م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن خير، محمد، فهرسة، به كوشش ف.
كودرا، ٨٩٣م؛ ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، به كوشش فيصل سامر،
بغداد، ٩٧٧م؛ ابن عطيه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد
زاهى، بيروت، ٩٨٣م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب، به كوشش محمد
احمدي ابوالنور، قاهره، ٣٩٤ق/٩٧٤م؛ امام، مصطفى، مقدمه بر الحلل فى شرح
ابيات الجمل بطليوسى، قاهره، ٩٧٩م؛ بغدادي، هديه؛ حاجى خليفه، كشف؛
دايه، محمد رضوان، مقدمه بر الانصاف بطليوسى، دمشق، ٩٧٤م؛ ذهبى، محمد، سير
اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط، بيروت، ٤٠٥ق/٩٨٤م؛ سيوطى، بغية
الوعاة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره، ٣٨٤ق/٩٦٥م؛ صفدي، خليل،
الوافى بالوفيات، به كوشش دُرتئا كراوولسكى، بيروت، ٩٨٢م؛ عبدالمجيد، حامد،
مقدمه بر الانتصار بطليوسى، قاهره، ٩٥٥م؛ عمادالدين كاتب، محمد، خريدة القصر،
به كوشش آذرتاش آذرنوش، تونس، ٩٧٢م؛ عواد، كوركيس، «ذخائر التراث العربى
فى مكتبة چستربيتى»، المورد، بغداد، ٩٧٨م، شم ؛ فتح بن خاقان، قلائد
العقيان، به كوشش سليمان حرايري، قاهره، ٢٨٩ق؛ قاضى عياض، الغنية، به
كوشش ماهر زهير جرار، بيروت، ٤٠٢ق/٩٨٢م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش
محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره، ٩٥٢م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، قاهره،
٣٥٠ق؛ مقري، احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ٣٨٨ق/٩٦٨م؛
ناصير، عبدالله، مقدمه بر الفرق بين الحروف الخمسة بطليوسى، دمشق، ٩٨٤م؛
يافعى، عبدالله، مرآة الجنان، بيروت، ٩٧٠م؛ ياقوت، معجم الادباء، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ٩٩٣م؛ نيز: GAS. GAL,S;
عزت ملاابراهيمى