دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨١٠
| برهانالدينجانم جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨١٠ |
بُرْهانُ الدّينْ جانَمد ٩٠ق/٥٨٢م، شاعر و عارفهنديوابستهبهطريقة چشتيه.
ويفرزند شمسالعشاقميرانجىد ٠٢ق/ ٤٩٧مبود و در عرفانهممريد او بهشمار
مىرفتبرهانالدين، . پدربرهانالدين، در ميانمشايخچشتية دكندارايشهرتبود
نسيم، ٦٠-٦٩؛ قادري، ٧؛ احمد، ٣٣. منابعموجود آگاهىچندانىاز
شرححالبرهانالديننمىدهند و بيشتر بهذكر آثار و ويژگيهايآنها پرداختهاند.
دربارة او هميناندازهمىدانيمكهعلومظاهريرا نزد پدر فرا گرفتو همچونويآثار
بسيار برجاينهاد. او در بيجاپور ساكنبود و در همانجا نيز درگذشتو
بهخاكسپردهشد نسيم، ٦٣، ٦٩.
آثار: برهانالديندارايآثار منظومو منثور است:
الف- منثور:
. كشفالعوالم، در بابو فصل، بهفارسى. موضوعآندر بيانعوالممختلفجسمانى،
نفسانى، ذاتى، سري، قلبىو روحانىو مراحلسلوكاستمنزوي، خطىمشترك، /٧٩٣.
. كلمة الحقايق، رسالهايبهاردو در موضوعشريعتو طريقتو پرسشو پاسخدر
مسائلتصوف. شيوة نثر ايناثر، بهنثر شمسالعشاقشباهتبسيار دارد. نثر آناردو
گجراتىو سبكادبىآن، دكنىاست. اينرسالهبهكوششمحمد اكبرالدينصديقىدر
حيدرآباد منتشر شدهاستقادري، همانجا؛ نسيم، ٦٣، ٩٧؛ صديقى، /٨٥.
. كليد گنج، در ٢ باب، در بيانانواعنفس، مراحلتوحيد و
راههايرسيدنبهحقيقتمنزوي، همان، /٨١١-٨١٢؛ هاشمى، /٧ -٩.
. مخزنالسالكينو مقصد العارفين، بهفارسىدربارة مسائلبنياديپيروانچشتيه،
يعنىوحدتوجود و اقسامآن. از اينكتابدو نسخهيكىدر موزة ملىپاكستانو
ديگريدر كتابخانة انجمنترقىاردو نگهداريمىشود نوشاهى، ٦٦؛ هاشمى، /٢- ٥؛
منزوي، همان، /٨٨٧.
. معرفتالمحبوب، رسالهايبهفارسىدر بيان منزلعرفان، يعنىشريعت، طريقت،
حقيقتو معرفت. نثر اينرسالهروان، و حاويمعانىعميقاست. نسخهاياز آندر
كتابخانة گنجبخشاسلامآباد نگهداريمىشود نك: مآخذ؛ منزوي، فهرست...، /٠٧،
خطىمشترك، /٩٥٦-٩٥٧، خطى، /٣٩٩.
ب- منظوم: . ارشاد نامه. . بشارة الذكر، در تصوف. اينكتاببهپدر او،
شمسالعشاقنيز منسوبشدهاست. . حجة البقاء، گفتو گويميانمريد و مرشد
استكهگمانمىرود با خوشنامهو خوشنغز ميرانجىشمسالعشاققرابتىدارد. . رموز
الواصلين. . سكه سهيلا، تركيببنديبهزباناردو كهدر ميانهر بيتآن، يكبند با
موضوعتوحيد گنجاندهشدهاست. . منفعتالايمان، دربارة اعتقاداتمادهپرستانو
پرهيز مريداناز آناعتقادات. . نسيمالكلام، شرحآياتقرآنى. . نكتة واحد، در
توحيد. . وصيتالهادي، مثنويكوتاهىبهزباناردو در زمينة تصوفنسيم، ٦١-٦٤؛
صديقى، /٨٤.
در مياننسخههايخطىانجمنترقىاردو نامرسالة وجوديهنيز از او بهچشممىخورد
كهصديقىدر فهرستاردو مخطوطاتاز آننامبردهاست /٨٥. گفتهاند
كهكلامبرهانالدينبسيار بهكلامشمسالعشاقشباهتدارد، با
اينتفاوتكهاندكىنسبتبهآنروانتر است؛ در آثار هر دو آنها
سبكدكنىمشاهدهمىشود.
شاهامينالديناعلىد ٠٨٦ق/٦٧٥مفرزند برهانالدين، همچونوياز اوليا بود. از
مريدانبرهانالدينمىتواناز شاهداولد٠٦٨ق/٦٥٨منامبرد كهساكنبيجاپور و
مؤلفنارينامهو كشفالانوار استمنزوي، فهرست/٣٩٩؛ نسيم، ٦١، ٦٩؛ صديقى، /٥.
سراجالعشقمثنويىاستبهفارسىكهدر مناقببرهانالدين، شمسالعشاقو
شاهامينالديناعلىسرودهشدهاستو دو نسخهاز آندر موزة ملىكراچىو
انجمنترقىاردو نگهداريمىشود كهدر نسخة اخير نامنگارنده، دستگير
علىبنشاهبابا آمدهاستمنزوي، خطىمشترك، /١٥٥- ١٥٦.
مآخذ: احمد، عزيز، تاريختفكر اسلامىدر هند، ترجمة محمد جعفر ياحقىو نقىلطفى،
تهران، ٣٦٧ش؛ برهانالدينجانم، معرفتالمحبوب، نسخة عكسىموجود در كتابخانة
مركز؛ صديقى، افسر، مخطوطاتانجمنترقىاردو، كراچى، ٩٦٥م؛ قادري، حامد حسن،
داستانتاريخاردو، آگره، ٩٤١م؛ منزوي، خطى؛ همو، خطىمشترك؛ همو،
فهرستنسخههايخطىكتابخانة گنجبخش، اسلامآباد، ٣٥٧ش؛ نسيم، ا. د.،
«مشايخاردوسريمصنفين»، تاريخادبياتمسلمانانپاكستانو هند، لاهور، ٩٧١م، ج؛
نوشاهى، عارف، فهرستنسخههايخطىفارسىموزة ملىپاكستان، كراچى، ٣٦٢ش؛
هاشمى، متين، فهرستمخطوطاتديالسنگه ترستلائبريري، لاهور، ٩٧٩م.
مرجانافشاريان