دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٥٤
| بوردور جلد: ١٢ شماره مقاله:٥١٥٤ |
بوردور، شهر و مركز استانى به همين نام در تركيه.
استانبوردور با مساحتى حدود ٥٠` كم در جنوبغربى تركيه واقع است. اين استان
شامل شهرستان به نامهايِ بوردور، آغْلاسون، بوجاق، گل حصار، تفنّى و
يشيلُوا، و ١ شهر است و جمعيت آن در ٣٨٣ش/٠٠٤م، ٠٠`٤١` تن برآورد شده است
III/١٥٣٥ ؛ YA, «فرهنگ...»، تركيه. شهر بوردور مركز استان بوردور با جمعيتى
حدود ٠١ هزار تن برآوردِ ٣٨٣ش/٠٠٤م در كيلومتري جنوب شرقى درياچهاي به
همين نام در شمال اين استان واقع است II/٨٠٥ ؛ IA, «فرهنگ».
پيشينة تاريخى: نتايج كاوشهاي باستانشناختىِ صورت گرفته در منطقة حاجيلر
واقع در ٥ كيلومتري شهر بوردور، پيشينة سكناي انسان در اين منطقه را به ٠٠
،قم مىرساند «دائرةالمعارف اسلام»، .VI/٤٢٦ البته نمىتوان پيشينة اسكان
انسان در اين منطقه را به شهر بوردور نيز تعميم داد، اما در حفاريهاي انجام
گرفته در تپههاي پيرامون آن، شواهدي از اسكان انسانِ دورة مفرغ، مانند
تنديسهاي سفالين، ظروف سفالى سرخ رنگ و ابزارهاي برنده از سنگ چخماق
يافت شده است همانجا؛ اوندر، .١١٥
بوردور در منطقة پسيدياي باستان واقع شده، و آثاري از تمدنهاي يونان و روم
قديم در آن بر جاي مانده است. در ٥٠٠قم بوردور در قلمرو حكومت محلىِ
آرزاوا كه تابع حتيها بود، قرار داشت؛ هر چند پادشاهى آرزاوا در ٢٠٠ق م به
استقلال دست يافت، اما ديري نپاييد كه فرمانبرداري فريگياييها را پذيرفت.
بوردور در سدة ق م به تصرف ليديها درآمد و در ٤٦ق م با شكست ليديها از
سپاهيان پارسى، اين سرزمين نيز مانند ديگر نواحى آناتولى، ضميمة امپراتوري
هخامنشيان شد «دائرةالمعارف اسلام»، ؛ VI/٤٢٧ «تاريخچه».
پس از آنكه اسكندر مقدونى در ٣٠ق م به فرمانروايىِ هخامنشيان بر آناتولى
پايان داد، آنتيخوس از جانب اسكندر به حكومت آنجا منصوب شد. پس از مرگ
اسكندر، بوردور تحت نفوذ سلوكيان درآمد و سپس ضميمة پادشاهى برغمه شد. در ١ق
م روميان بوردور را تصرف كردند و در ٩٥م پس از تقسيم امپراتوري روم به دو
بخش شرقى و غربى، اين شهر تحت استيلاي بيزانس قرار گرفت و در همين دوره
نام «پوليدريون»، به معناي ناحية سنگلاخ، بر آن نهاده شد همانجا. پيش از
آنكه بوردور به اين نام خوانده شود، «ليمْنومْبْريا»، به معناي شهر درياچه
ناميده مىشد ٢ .EI
شايد واژة پوليدريون، بعدها به بوردور بدل شده باشد، چنانكه اهالى بوردور
نيز امروزه نام شهر را «بولدور» تلفظ مىكنند و در برخى منابع غربى نيز اين
نام با همين تلفظ آمده است «دائرةالمعارف ترك»، ؛ VIII/٤٢٥ بايراق، ٢٦ º
«تاريخچه». بوردور تا سدة ق/١م همچنان در قلمرو امپراتوري بيزانس باقى بود،
تا اينكه پس از شكست بيزانس از سلجوقيان، در جنگ ملازگرد ٦٣ق/٠٧١م قبايل
تركمن تا حوالى بوردور نفوذ كردند.
بنا به برخى روايات، طايفة قنالى - از قبايل تركمن - هنگام رسيدن به اين
منطقه در مقابل زيباييهاي طبيعى آن، اين جمله را به زبان آوردند:
«جنتبورادا دور»بهشت دراينجاست.گفته شده كه عبارتِ«بورادا دور» به مرور
زمان به شكل بوردور درآمده است «دائرةالمعارف اسلام»، همانجا؛ «تاريخچه».
تركها پس از اسكان در اين محل بازاري به نام «آلان پازاري» در جاي
اولوجامع جامع كبير فعلى ساختند، ولى به سبب مسيل بودنِ آنجا، به تدريج
به دامنة تپهاي منتقل شدند؛ بدين ترتيب، تدريجاً شهري ساخته شد كه امروزه
بوردور ناميده مىشود «دائرةالمعارف اسلام»، همانجا.
بوردور در طى جنگ صليبى اول از قلمرو سلجوقيان خارج شد، ولى در نيمة اول
سدة ق/٣م دوباره به دست تركان افتاد. در ٤١ق/ ٢٤٣م پس از شكست سلجوقيان
آناتولى در جنگ كوسه داغ از مغولان، اميرنشينهايى در آناتولى شكل گرفت و
بوردور در اميرنشين بنىحَميد واقع شد. دونداربيگ، مؤسس اميرنشين بنى حميد در
٩٩ق/٣٠٠م مسجدي را كه امروزه اولوجامع ناميده مىشود، ساخت همانجا.
بوردور در دورة حاكميتِ بنى حميد توسعه يافت. اين اميرنشين با اينكه حاكميت
ايلخانان مغول را پذيرفته بود، ولى مورد حملة تيمورتاش، والىِ كل ايلخانان
و آناتولى قرار گرفت و در ١٧ق/ ٣١٧م به تصرف وي درآمد؛ اما پس از فرار
تيمورتاش به مصر، اسحاق بيگ از اخلاف دونداربيگ - كه وي نيز در مصر به سر
مىبرد - بهآناتولى بازگشت و اميرنشين بنىحميد را احيا كرد «تاريخچه»؛ اوزون
چارشيلى، «اميرنشينها...»، .٦٤-٦٥ بوردور نيز بار ديگر تحت حاكميت بنى حميد
درآمد، تا اينكه در زمان سلطان مراد اول سل ٦١-٩٢/٣٦٠- ٣٩٠م حسين بيگ - از
امراي بنى حميد - اسپارتا و حوالى آن را كه شامل بوردور نيز مىشد، در برابر
٥ هزار سكة طلا به عثمانيان واگذار كرد بايراق، همانجا.
اين بطوطه كه در سدة ق/٤م از بوردور ديدن كرده است، بوردور را شهري كوچك
با باغها و آبهاي روان وصف مىكند و مىنويسد كه قلعة آن بر فراز كوهى بلند
به نام شاهيك قرار دارد. او در گزارش خود به جماعت جوانمردانِ شهر نيز
اشاره كرده است ص ٠٣.
پس از شكست بايزيد اول از امير تيمور در جنگ آنكارا ٠٤ق/ ٤٠٢م و احياي مجدد
اميرنشينها، بوردور بار ديگر تحت حاكميت بنىحميد قرار گرفت بايراق، همانجا؛
اما بعد از مدتى عثمانيان نه تنها بر بوردور، بلكه بر سراسر آناتولى مستولى
شدند. در ١٧ق/٥١١م، بوردور مانند بسياري از شهرهاي آناتولى دستخوش
نابسامانيهاي ناشى از عصيان شاهقلى باباي تكلو شد و خسارات بسياري ديد نك:
اوزون چارشيلى، «تاريخ...»، .II/٢٣٠
بوردور در اوايل حاكميت عثمانيان، مركز قضايى وابسته به ايالت حميد با
مركزيت اسپارتا بود و در واقع قصبهاي به شمار مىرفت. به موجب سندي در
٨٣ق/٤٧٨م بوردور داراي محله بوده كه يكى از آنها به مسيحيان تعلق داشته
است «دائرةالمعارف اسلام»، .VI/٤٢٧ اين شهر در سدة ٠ق/٦م از تأثير عصيان
سوختهها طلاب بركنار نماند. همچنين در اواخر همان سده، در معرض تخريبهاي
عاصيان جلالى قرار گرفت؛ اما بهرغم اين عصيانها و تخريبها در قياس با يك
سده پيش از آن توسعه يافت و بر شمار محلههاي آن افزوده شد. يكى از
محلههاي جديد، محلة دباغخانه بود كه بيانگر فعاليت اقتصادي محله در آن
زمان است همان، .VI/٤٢٧-٤٢٨
بوردور در ٢٨٨ق/٨٧١م به صورت مركز سنجقى درآمد كه وابسته به ولايت قونيه
بود بايراق، .١٢٦ به نوشتة سامى، بوردور يكى از سنجق استان قونيه بود و در
منتهاي شمال غربى اين استان قرار داشت /٣٧٥. اين شهر در اواخر سدة ٣ق/٩م
دچار آتشسوزي مهيبى شد كه در آن بخش بزرگى از بازار و ٥٠ خانه از ميان
رفت «دائرةالمعارف اسلام»، .VI/٤٢٨ با اين همه، در اوايل سدة ٤ق/٠م بوردور
داراي كارگاه روغنكشى، ١٣` خانه، ٤٨ دكان، ٦ آسياب، ٤ دباغخانه،
كاروانسرا، حمام و ٤ مسجد بوده است II/٨٠٥) .(IA, كوئينه، سياح اروپايى نيز
از وجود ٤ مسجد، خانقاه، ١ مدرسه، كليساي بيزانسى، كليساي ارمنى، حمام و
كاروانسرا سخن گفته است. بر اثر زمين لرزهاي كه در ٣٣٢ق/٩١٤م رخ داد،
خسارات سنگينى به شهر وارد آمد «دائرةالمعارف اسلام»، همانجا. با پايان
يافتن جنگ جهانى اول و شكست ارتش عثمانى، نيروهاي ايتاليايى بخشهايى از
آناتولى از جمله بوردور را به اشغال خود درآوردند نك: بايور، ؛ II(٣)/٤٥٦ شاو،
/٥٥.
بوردور در ٣٣٨ق/٩٢٠م به صورت يك لواي مستقل درآمد و در همان سال نخستين
نمايندگانش را نيز به مجلسهاي تركيه فرستاد بايراق، همانجا؛ در ٣٠٢ش/٩٢٣م در
تقسيمات جديد بعد از عثمانيها به صورت مركز ولايتى به همين نام درآمد. در
٣١٥ش/ ٩٣٦م خط آهن تركيه به اين شهر رسيد همانجا.
در بوردور و حوالى آن نظير اسپارتا، باغهاي گل زيادي وجود دارد كه از محصول
آنها اسانس گل سرخ تهيه مىشود II/٨٠٦) .(IA, امروزه بوردور داراي
كارخانههاي قند، اسانس گل سرخ، لبنيات، آرد، سيمان و آجرپزي، نساجى و
تراكتورسازي است «دائرةالمعارف جديد...»، .II/٤٥٧ قالىبافى بوردور از ديرباز
شهرت داشته است. در اين شهر پارچههاي پنبهاي و پشمى هم بافته مىشود.
بافتههاي پنبهاي بوردور كه آن را «آلاچه» مىگويند، امروزه نيز از اهميت
زيادي برخوردار است.
مشهورترين آثار باستانى بوردور اينهاست: معبد آنتونينوس به ابعاد ٠ئ٢ متر؛
آمفى تئاتر رومى با گنجايش ٢ هزار نفر؛ ميدان ورزشى متعلق به سدة م، و
همچنين بقاياي قلعهاي بازمانده از دورة بيزانسيها بايراق، .١٢٧
از آثار دورة اسلامى مىتوان اولو جامع، مساجد شيخ سنان، قره سنير، ديوان
بابا، سليمزاده «دائرةالمعارف جديد»، همانجا، و نيز بناي طاش اُدا ياد كرد؛
طاش ادا منزلگاهى براي پذيرايى از مسافران بوده كه نمونة آن كمتر ديده
شده است ميدانلاروس، .III/٤٦٧
از ويژگيهاي بوردور داشتن فرهنگ عامهاي غنى است اوندر، همانجا. از
نويسندگان و شعراي معروف بوردور مىتوان ابراهيم زكى ٩٢٢-٩٨٤م را نام برد
كه آثاري منظوم و منثور در ادبيات، و بيشتر در فرهنگ عامة منطقه از خود
برجاي گذاشته است «دائرةالمعارف جديد»، .II/٤٥٨
مآخذ: ابن بطوطه، محمد، رحلة، به كوشش طلال حرب، بيروت، ٤٠٧ق/٩٨٧م؛ سامى،
شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ٣٠٦ق؛ شاو، ا. ج. و ا . ك. شاو، تاريخ
امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة محمود رمضانزاده، مشهد، ٣٧٠ش؛ نيز:
, M. O., T O rkiye tarihi yerler k o lavuzu, Istanbul, ١٩٩٤; Bayur, Y. H., T O
rk ink o l @ b o tarihi, Ankara, ١٩٨٣; EI ٢ ; IA; Meydan Larousse, Istanbul,
١٩٨٧; Z nder, M., Sehirden sehire Anadolu, T O rkiye is bankas o , ١٩٩٧; Tarih ٥
esi, www. maliye. gov. tr/defterdarliklar/ burdur/ilimiz. htm; T O rk
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٦; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٩٢; Uzun ٥ ars o l o , I. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٦٩; id,
Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٨٣; The World Gazetteer, www.
world_gazetteer.com.htm; YA; Yeni T O rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
وهاب ولى