دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٦٦
| بلوكباشى جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٦٦ |
بُلوكْباشى، عنوانى نظامى و اداري در تشكيلات دولت عثمانى، به معنى
فرمانده و رئيس بلوك ه م. اين عنوان در نظام اداري ايران نيز از سدة
٠ق/٦م به بعد كاربرد داشته است.
اين منصب در سازمان سپاه عثمانى اهميت ويژهاي داشت. همان طور كه
فرماندهان واحدهاي سپاه ينىچري را به طور عموم ياياباشى سر پياده
مىناميدند، رؤسا و فرماندهان واحدهاي موسوم به آغابلوك لري از «دستة آغاهاي
ينىچري» را بلوكباشى مىگفتند اوزون چارشيلى، ٢١٧ ؛ I/١٧٤, II/٧٣٩ .IA,
بلوكباشيهاي قديمى و با سابقه را باش بلوكباشى سربلوكباشى مىخواندند همانجا.
بلوكباشيها كه «بلوك خدا» نيز ناميده مىشدند فلور، /٦، در دو سوي زين اسبشان
گرزوسپر آويزان مىكردند. هنگامى كه پادشاه به مسجد مىرفت، اين گروه با
لباسهاي آراسته و رسمى و اسبان تزيين شده، در حالى كه نيزهاي در دست
داشتند، او را همراهى مىكردند اوزون چارشيلى، همانجا. بلوكباشيهاي عثمانى
وقتى صاحب «تيمار» مىشدند نك: ه د، اقطاع، با حقوق تا ٥هزار آقچه به قلعه
بانى منصوب مىگشتند. اينان كلاهى بلند، مزين به سنگهاي قيمتى بر سر
مىنهادند و رداي بلندي مىپوشيدند كه قسمت جلو آن باز بود اوزون چارشيلى، ؛
I/٢١٧-٢١٨ «دائرة المعارف...»، .VI/٣٢٥
در تشكيلات اداري دولت عثمانى رؤساي صنوف مختلف و صاحبان حِرَف نيز
بلوكباشى ناميده مىشدند پاكالين، .I/٢٤٢
اگر چه اصطلاح بلوك در ايران سابقهاي ديرين دارد و دست كم به دوران
ايلخانان مىرسد نك: ه د، بلوك، اما كاربرد عنوان بلوكباشى ظاهراً از روزگار
فرمانروايى صفويان سدههاي ٠-٢ق در ايران رواج يافته است. در مآخذ تاريخ
صفويه از بلوكباشى به عنوان منصبى نظامى در شرح حوادث مربوط به قيام
جلاليها در عثمانى و آمدن آنان به تبريز، ياد شده است اسكندربيك، /٧٣.
بلوكباشيها در دورة صفويه نظارت بر امور چهارپايان را بر عهده داشتند و زير نظر
امير آخورباشىِ صحرا ايفاي وظيفه مىكردند. يكى از وظايف مهم امير آخورباشى
تعيين و انتصاب بلوكباشيها بوده است ميرزا سميعا، ٤- ٥؛ نصيري، ٨. عنوان
بلوكباشى و منصب آن پس از صفويه نيز وجود داشته است. ژان اوتر كه در دورة
افشاريه به ايران آمده، از يك نفر بلوكباشى كه او را در سفر بغداد و
استانبول همراهى كرده، و نگاهدارياسبها را برعهدهداشته،
نامبردهاستص٧٢-٧٣،٨٠.
در دوران زنديه و قاجار نيز بلوكباشى جزو «باشيان سركار عظمت مدار» بوده است
رستم الحكما، ٠١. پس از عهدنامههاي گلستان و تركمانچاي نيز عنوان بلوكباشى
همچنان كاربرد داشت خورموجى، ٠٠؛ سپهر، /١٤٢. به نوشتة عبدالله مستوفى،
بلوكباشيها در سازمان اداري دورة قاجار وصول ماليات را نيز بر عهده داشتند
/٠١.
مآخذ: اسكندر بيك منشى، عالم آراي عباسى، تهران، ٣٥٠ش؛ اوتر، ژان،
سفرنامه، ترجمة على اقبالى، تهران، ٣٦٣ش؛ خورموجى، محمد، تاريخ قاجار
حقايقالاخبار ناصري ، بهكوششحسين خديو جم، تهران،٣٣٤ش؛ رستمالحكما، محمد
هاشم، رستم التواريخ، به كوشش محمد مشيري، تهران، ٣٤٨ش؛ سپهر، محمد تقى،
ناسخ التواريخ تاريخقاجاريه،به كوشش جمشيد كيانفر، تهران ٣٧٧ش؛ فلور،
ويلم، جستارهايى از تاريخ اجتماعى ايران در عصر قاجار، ترجمة ابوالقاسم سري،
تهران ٣٦٦ش؛ مستوفى، عبدالله، شرح زندگانى من، تهران، ٣٧١ش؛ ميرزا سميعا،
تذكرة الملوك، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ٣٣٢ش؛ نصيري، علينقى، القاب
و مواجب دورة سلاطين صفويه، به كوشش يوسف رحيم لو، مشهد، ٣٧٢ش؛ نيز:
IA; Pakal o n, M. Z., Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri s N zl O g O ,
Istanbul, ١٩٤٦; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Uzun ٥ ars o l o , I. H., Osmanl o devleti teskil @ t o ndan Kapukulu ocaklar o
, Ankara, ١٩٨٤.
على اكبر ديانت