دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٦٥
| بلوك جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٦٥ |
بُلوك، يا بولوگ، اصطلاحى در تقسيمات كشوري در ايران در سدههاي گذشته،
نيز اصطلاحى نظامى در سازمان لشكري دولت عثمانى.
بلوك جمع: بلوكات، نك: برهان...، /٠٢؛ آنندراج، /٦٦ واژهاي است تركى، مشتق
از مصدر بولمَك به معناي تقسيم كردن كه در معانى بخش، قسمت، رسته، گروه
و جماعت به كار مىرود پاكالين، ؛ I/٢٤٢ باربيه دومنار، ؛ I/٣٤٦ كلاوسن، .٣٣٩
. در ايران: كاربرد اين واژه به عنوان اصطلاحى در تقسيمات لشكري ايران به
دوران فرمانروايى ايلخانان در سدههاي و ق/٣ و ٤م باز مىگردد رشيدالدين،
/٩٥. در منابع اين دوره، بلوك به معناي تقسيم نيز آمده است؛ چنانكه
رشيدالدين فضلالله در تقسيم اقطاعات به مأموران وصول ماليات دستور داد كه
اقطاعات را در ميان صده و دهه بلوك نمايند /٤٨٤. در تقسيمات كشوري به صورت
جمع و مفرد به معنى نواحى حومة شهر و آباديهاي «متصل شهر» حافظ ابرو، قسمت
ربع خراسان،٥-٧، /٧١، /٦٣؛ روملو، ٤٣-٤٤، محل زراعت نخجوانى، /٥٣؛ عالم آرا...،
٩ - ٠، نيز به معنى ناحية تحت حكومت آقسرايى، ٥٤، ١٩؛ نخجوانى، /٠ كاربرد
داشته است. در دورة صفويان در سدههاي ٠-٢ق/٦- ٨م، كاربرد آن تحت عنوان «بلوكات
خاصه» رايج بوده است ميرزا سميعا، /٥. پس از صفويه در دورة قاجاريه اين
اصطلاح همچنان به كار برده مىشد. در اين دوره از اجتماع چند بلوك يك
ايالت تشكيل مىشد. ادارة اين بلوكات كه بلوك ناصري در مشهد اعتماد السلطنه،
مرآة...، /٣٧٢، بلوك فشافويه در اطراف تهران هدايت، /٢١، بلوك اهرم و
گاوبندي اعتماد السلطنه، تاريخ ...، /٦٧، /٧٣٢ از آن جملهاند، توسط نايب
الحكومهها و ضابطان حكومت انجام مىگرفت ورهرام، ٣٤؛ كيهان، /٣٦- ٣٧. امروز
نيز برخى نواحى همچنان بلوك خوانده مىشود، مانند بلوك زهرا آل احمد، ٠، جم
. پس از اصلاح تقسيمات كشوري در ٣١٦ش اين واژه منسوخ شد دايرة المعارف...،
/٤٥.
. در عثمانى: در سازمان سپاه عثمانى «بلوك» عموماً گروه و دسته و بهطور
ويژهبر واحدهاي خاصنگهبانانقاپىقولىاجاقلاري و همچنين سپاه ايالات اطلاق
مىشد پاكالين، ؛ I/٢٤٢ I/١٢٥٦ , ٢ ؛ EIII/٧٣٩ .IA, در دورة سلطنت بايزيد دوم و
سپس پسرش سليم اول در سدة ٠ق در ميان سپاه ينىچري تشكيلات جديدي به
وجود آمد كه «آغابلوك لري» ناميده مىشد و اختصاراً به آنها بلوك مىگفتند
اوزون چارشيلى، ؛ I/١٦٩ «دائرة المعارف...»، .VI/٣٢٤
شمار نفرات و نام واحدها بر حسب شرايط زمان متفاوت بوده است. نخستين اجاق
- واحد - ينى چريها شامل هزار نفر بود كه به ٠ بلوك ٠٠ نفري تقسيم مىشد
پاكالين،نيز ، IA ٢ ، EIهمانجاها. بعدها شمار بلوكها به ٠١ بلوك افزايش يافت
كه «جماعت» و «اورتا» ناميده مىشدند. آنان بر حسب نوع وظيفه، نامهاي خاص
داشتند؛ مثلاً واحد اول از آنان را «جماعت شتربانان»، بلوك بيست و هشتم را
بلوك «امام حضرت آغا» و بلوكهاي ٠ -٣ را «صولاق اورتاسى» - محافظان شاه -
مىناميدند «دائرة المعارف»، ، IA پاكالين، همانجاها. فرماندهان بلوكها را «ياياباشى»
يا سر پياده مىناميدند اوزون چارشيلى، .I/٢١٧ همچنين اعضا و فرماندهان اجاق
- واحد - مبتديان شبهجزيرة گاليپولى را كه شمار آنها ٠٠ نفر بود و به واحد ٠
نفري تقسيم مىشدند، «چورباجى» مىناميدند پاكالين، همانجا.
در رأس بلوكها، بلوكباشيها قرار داشتند. از آنجا كه سلطان سليمان قانونى عضو
افتخاري بلوك اول از آغابلوك لري بود، به همين سبب بر اهميت آغابلوك لري
افزوده شد «دائرة المعارف»، همانجا. قاپىقوليهاي سوار نيز وجود داشتند. اينان
مركب بودند از سپاهى، سلاحدار، علوفه چيان يمين و يسار، و غرباي يمين و
يسار مجموعهاي از واحدهاي سپاه عثمانى كه آنها را خلق بلوك سوار آتلى بلوك
خلقى مىگفتند نك: همانجا. گاه شمارة بلوكها به نام خاص آنها تبديل مىشد،
مانند «بلوكات اربعه» كه جزو سواران قاپى قولى بودند و نيز «بلوكات سبعه»
كه عنوان واحد نظامى و عثمانى مستقر در مصر بود پاكالين، همانجا.
با انحلال سپاه ينى چري در ٢٤٢ق/٨٢٦م كه در تاريخ عثمانى به «واقعة
فرخنده» معروف است شاو، و تشكيل سپاه جديد به نام عساكر منصورة محمديه همو،
كه بر اساس اصول فرانسوي شكل گرفته بود «دائرة المعارف»، ؛ VI/٣٢٥ شاو، ،
II/٢١,٨٣ به تدريج واژة بلوك به جاي صف انتخاب شد كه در رأس آن يك
يوزباشى معادل سروان قرار داشت. در تقسيم ساختمانها نيز محل اقامت مردان را
بلوك سلام سلاملق بلوكى وساختمانمسكونى بانوان را بلوك حرم مىناميدند
پاكالين، همانجا.
مآخذ: آق سرايى، محمود، مسامرة الاخبار و مسايرة الاخيار، به كوشش عثمان توران،
آنكارا، ٩٤٣م؛ آل احمد، جلال، تات نشينهاي بلوك زهرا، تهران، ٣٥٢ش؛ آنندراج،
محمد پادشاه، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ٣٣٥ش؛ اعتماد السلطنه، محمد
حسن، تاريخ منتظم ناصري، به كوشش اسماعيل رضوانى، تهران، ٣٦٧ش؛ همو، مرآة
البلدان، به كوشش عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران، ٣٦٨ش؛ برهان قاطع،
محمد حسين بن خلف تبريزي، به كوشش محمد معين، تهران، ٣٣٠ش؛ حافظ ابرو،
عبدالله، جغرافيا قسمت ربع خراسان، هرات، به كوشش غلامرضا مايل هروي،
تهران، ٣٤١ش، ج و ، به كوشش صادق سجادي، تهران، ٣٧٨ش؛ دايرة المعارف
فارسى؛ رشيدالدين فضل الله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى
موسوي، تهران، ٣٧٣ش؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوايى،
تهران، ٣٥٧ش؛ عالم آراي شاه طهماسب، به كوشش ايرج افشار، تهران، ٣٧٠ش؛
كيهان، مسعود، جغرافياي مفصل ايران، تهران، ٣١١ش؛ ميرزا سميعا، تذكرة الملوك،
به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ٣٣٢ش؛ نخجوانى، محمد بن هندوشاه، دستور
الكاتب به كوشش على زاده، مسكو، ٩٦٤م؛ ورهرام، غلامرضا، نظام سياسى و
سازمانهاي اجتماعى ايران در عصر قاجار، تهران ٣٦٧ش؛ هدايت، رضا قلى، روضة
الصفا، تهران، ٣٣٩ش؛ نيز:
de Meynard, C. A., Dictionnaire Turc-Fran ٥ ais, Amsterdam, ١٩٧١; Clauson, G.,
An Etymological Dictionary of Pre- Thirteenth-Century Turkish, Oxford, ١٩٧٢; EI
٢ ; IA; Pakal o n, M. Z., Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri s N zl O g O ,
Istanbul, ١٩٤٦; Shaw, S.J._ and E.K. Shaw,_ History of the Ottoman Emprie_and
Modern Turkey, London, ١٩٨٥; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٩٢; Uzun ٥ ars o l o , I. H., Osmanl o devleti teskil @ t o ndan
Kapukulu ocaklar o , Ankara, ١٩٨٤.
على اكبر ديانت