دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٥٣
| بلگرامى، اميرحيدر جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٥٣ |
بِلْگْرامى، اميرحيدر ١٦٥-٢١٧ق/٧٥٢-٨٠٢م، پسر نورالحسينو نوادة مير
غلامعلىآزادِ شاعر، فقيهحنفى، تاريخنگار، شاعر و نحويشبهقاره. ويدر
بلگرامزادهشد و در سالگىپدر خود را از دستداد. آموزشهايابتدايىرا نزد سيدمحمد
متخلصبهشاعر بلگرامىد ١٨٥ق/٧٧١مدر زادگاهخود فرا گرفت؛ سپسدر
١٧٩ق/٧٦٥منيايشويرا نزد خود بهاورنگآباد فرا خواند و بهآموزشو پرورشاو
پرداختعلىحسن، ٩.
اميرحيدر در اورنگآباد نزد نورالهدياورنگآباديد ٢١٠ق/ ٧٩٥مو
حكيمعبدالسلامبرهانپوريد ١٩٢ق/٧٧٨مدانشاندوختعبدالحى، /٣ و در زبانعربىو
فارسىو اقسامنثر و نظممهارتيافتافسوس، ٥٩-٦٠. آنگاهاز طرفكمپانىهند
شرقىدر دادگاهعالىدارالامارة كلكتهمفتىو قاضىكلشد و سالها در اينسمتماند
همانجاها؛ حبيبالرحمان، ٢٠. ويدر فقهو قضا دستىقويداشتو مرديمتدينو دادگر
بهشمار مىرفتافسوس، علىحسن، همانجاها؛ خليل، ٤؛ ملكاپوري، ١٨-١٩.
اميرحيدر در راهسفر از كلكتهبهعظيمآباد در مرشدآباد درگذشتعلىحسن، همانجا.
ويفرزنديبهناماميرحسنداشتكهمؤلفكتابىبهزبانفارسى،
موسومبهالمداخلوالمخارجاستكهنسخهاياز آنموجود استآقابزرگ، ٠/٣٥. احفاد و
اعقاباميرحيدر بهمذهبتشيعگرويدند و هماكنوندر دكنو پاكستانزندگىمىكنند
اردو...،/٠٦.
آثار: نوشتههاياميرحيدر همگىبهزبانفارسىاست:
. رسالهدر احكامعُشر و خراجمالكانزمينو بيانعاشر، از ديدگاهفقهاسلامىكهدر
٢٠٧ق/٧٩٣متأليفكرد و همانسالدر كلكتهبهطبعرسيد. ترجمة انگليسىاينكتابدر
مجموعة «رسائلشرقى» در٢١٢ق/٧٩٧مدر همانجا چاپشد.
. تحقيقالاصطلاحات، فرهنگنامهايالفبايىاست، مشتملبر واژهها و
اصطلاحاتادبىو عرفانىو كلامى، همراهبا نامو مختصرياز احوالبرخىشاعران.
پارهاياز تعابير كنايىو استعاريرسومو شعاير ايرانىو هنديايناثر جالباست.
منابعاينفرهنگديوانهاياستادانشعر فارسى، محاوراتمردمو شنيدههايمؤلفاز
آزاد بلگرامىاست. در اينفرهنگبرايهر اصطلاح، شاهد شعريهمذكر گرديده، و
معنايآنبا معنا يا معانىمندرجدر فرهنگنامههايمشابهسنجيدهشدهاست.
نسخهاياز اينكتابدر تهراننگهداريمىشود شورا، ٠/٥٥٤.
. ديوان. اميرحيدر بهفارسىشعر مىسروده، و «امير» تخلصمىكردهاست. آزاد
بلگرامىدر بياضخود خطى، شم ٤٠ فارسى، لكهنو، كتابخانة ندوةالعلماء اشعار او را
ثبتكردهاست. در تذكرههايشعرا نيز نمونة كلاماو آمدهاستعلىحسن، همانجا؛
ملكاپوري، ١٩.
. رقعاتحيدر، نسخة خطىآنموجود در كتابخانة آصفيه فهرست...،/٢٤.
. سوانحاكبري، در تاريخاكبر پادشاهاز تولد تا سال٤ جلوساو مطابقبا
٨٧ق/٥٧٩م. عمدة مطالبآنبراساساكبرنامة ابوالفضلعلامى، و ديگر
آثاريچونمنتخبالتواريخبدائونى، و اكبرنامة اللهداد قاضىو
تاريخفرشتهنگاشتهشدهاست. نسخة خطىاينكتابدر لندننگهداريمىشود ريو،
.III/٩٣٠
. كلمات النبيل فى شرح انشاء ميرعبدالجليل، در ١٨٦ق/٧٧٢م در شرح آيات
قرآنى و كلمات دشوار كتاب انشاء عبدالجليل بلگرامى د ١٣٨ق/٧٢٦م نگاشته شد.
اين كتاب در ٢٦٩ق/٨٥٣م در كانپور به چاپ رسيده است.
. منتخب الصرف، در دستور زبان عربى. گزيدة آن به كوشش رولاندسن در
٢٤٣ق/٨٢٧م در مدرس طبع شده است.
. منتخب النحو، در اقسام اسم و فعل و حرف در زبان عربى. اين كتاب در
٢١٤ق/٧٩٩م تأليف، و در ٢٩٢ق/٨٧٥م در مدرس چاپ شده است.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ اردو دائرة معارفاسلاميه، پنجاب/ لاهور، ٣٨٤ق/ ٩٦٤م؛
افسوس، مير شيرعلى، آرايشمحفل، بهكوششكلبعلىخانفائق، لاهور، ٩٦٣م؛
حبيبالرحمان، حكيم، ثلاثة غساله، ترجمهو تعليقاتعارفنوشاهى، لاهور، ٩٩٥م؛
خليل، علىابراهيم، صحفابراهيم، بهكوششعابدرضا بيدار، پتنه، ٩٧٨م؛ شورا،
خطى؛ عبدالحى، نزهة الخواطر، حيدرآباد دكن، ٣٩٩ق/٩٧٩م؛ علىحسنخان،
صبحگلشن، بهوپال، ٢٩٥ق؛ فهرستكتبعربى، فارسىو اردو مخزونة كتبخانة آصفية
سركار عالى، حيدرآباد دكن، ٣٣٢ق؛ ملكاپوري، محمد عبدالجبار خان،
محبوبالزمنتذكرة شعرايدكن، حيدرآباد دكن، ٣٣٣ق؛ نيز:
, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦.
عارفنوشاهى