دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٣٩
| بلغارستان جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٣٩ |
بُلْغارِسْتان، كشوريدر جنوبشرقىاروپا، و در بخششرقىشبهجزيرة بالكان.
اينكشور با مساحت١٢ ،١٠كم ، ميان١ و ٤ تا ٤ و ٢ عرضشمالى، و ٢ و ١ تا ٨ و ٦
طولشرقىقرار دارد «دائرة المعارفاسلام...»، ؛ VI/٣٩١ اطلاعاتى...، ؛ نيز نك:
«بلغارستان» و مركز آن شهر صوفيه است. اين كشور از شمال به رومانى، از غرب
به صربستان و مونتنگرو و مقدونيه، از شرق به درياي سياه، از جنوب به
يونان و از جنوب شرقى به بخش اروپايى تركيه محدود است همانجا؛ شاملويى،
٩١؛ محجوب، ٥؛ لويس، ١٠. مرز مشترك بلغارستان با يونان ٩٤ كم ، با مقدونيه ٤٨
كم ، با رومانى ٠٨ كم، با صربستان و مونتنگرو ١٨ كم ، و با تركيه ٤٠ كم است
«بلغارستان». جمعيت اين كشور را در تير ٣٨١/ژوئية ٠٠٢، ٣٧ ،٢١،نفر نوشتهاند
همانجا.
در اواخر سدة ٩مكهجمعيتبلغارستاناندكىبيشاز ميليوننفر بوده، شمار
مسلمانان٦٠ ،٧٨ذكر شدهكهاندكىبيشاز يكچهارمكلجمعيتآنكشور را
تشكيلمىدادهاستسامى، /٣٤٥؛ شاملويى، ٩٣، ولىدر ٣٧٣ش/٩٩٤منسبتشمار
مسلمانانبا جمعيتىحدود ٠٠ ،٠٠ ،نفر بهكلجمعيتكشور به٥% رسيدهلويس، همانجا،
و در ٣٧٧ش/٩٩٨مبه/٢% كاهشيافتهاستنك: «بلغارستان».
اقواممسلمانبلغارستانرا گروهى از بلغارهايساكناراضىكوهستانىرُدُپاخدر
جنوبغربكشور تشكيلمىدهند. ايناناز اخلافبلغارهايىهستند كهدر
دورانحكومتعثمانىاسلامآوردند. اينگروهبهزبانبلغاريسخنمىگويند نك: ه د،
بلغار. گروهديگر تركها، و گروهسومكوليها هستند III/٤٧٧ , ٣ .BSEافزون بر اينها،
علويان در منطقة دُبروجا و دِلىاورْمان سكنى دارند كه به «عليجانى» يا
«قزلباش» معروفند و شمارشان بسيار اندك است دانشنامه...، /٣.
بلغارهاي ساكن بلغارستان را شاخهاي از بلغارهاي ساكن اطراف رود ولگا
دانستهاند كه در سدة ق/م به محدودة سواحل رود دانوب كوچ كردند و راه
سرزمين بالكان را در پيش گرفتند نك: ه د، بلغار. فرمانرواي آنان شخصى به
نام كووْرَت كوبرت بود كه ظاهراً تا ٩ق/ ٧٩م بر مسند قدرت تكيه داشت
گوميلف، و توانست گروه از بلغارها را متحد سازد و در رأس هر يك از اين
گروهها، يكى از فرزندان خود - با نامهاي باتباي، كُتراگ و اَسپروخ - را
بگمارد آرتامونف، ٦٦ º II/٧٩٦ .IA,
بنابر نوشتة تئوفانس، باتباي در محل بلغارهاي اطراف رود ولگا باقى ماند و
تابعيت خزران را گردن نهاد و در اواخر سدة ق خراجگزار آنان بود نك: آرتامونف،
همانجا. گروه تابع باتباي بلغارهاي ناحية كوبان را تشكيل دادند و به
بلغارهاي سياه شهرت يافتند همو، ٧٢ º اما اسپروخاز چنگخزرانگريختو روانة
سواحلرود دانوبشد. دربارة زمانحركتگروهتابعاسپروخ، اختلافنظر وجود دارد.
بعضىزمانحركتآنانرا پساز مرگكوورتدر ٩قنوشتهاند گوميلف، گوميلف، همانجا؛
II/٧٩٦-٧٩٧ .IA, به هر روي، آنان كه شامل سواران زبدة بسياري بودند، از رود
دانوب گذشتند و در جزيرهاي كه ميان شاخة رود پديد آمده بود، مستقر شدند؛ سپس
از ساحل راست دانوب نيز عبور كرده، در نزديكى كوسْتانْدين استقرار يافتند.
خزران نيز كه از تعقيب بلغارها عاجز مانده بودند، به سرزمين خود بازگشتند و
اراضى بلغارهاي فراري را به تصرف خود آوردند آرتامونف، ١٧٢, ٤٧٢ .١٧٤-١٧٥,
كنستانتين چهارم، امپراتور بيزانس حك ٨- ٥ق/٦٨ - ٨٥م در آغاز به مقابلة
بلغارهاي تابع اسپروخ شتافت و عرصه را بر آنان تنگ كرد، ولى پس از مدتى
بيمار شد و سپاهيان او بىسرپرست ماندند؛ در نتيجه، بلغارها در ٩ق به سپاهيان
وي حملهور شدند و آنان را درهم شكستند و تا دبروجاي كنونى پيش تاختند و
سراسر اراضى ميان رود دانوب و شبه جزيرة بالكان را به تصرف آوردند و
اسلاوهاي ساكن اين سرزمين را تابع خود كردند همو، .١٧٢-١٧٣
اسپروخ با قبيله از قبايل اسلاو متحد شد و ديگر قبايل اسلاو را نيز تابع خود
كرد. وي از ٠ق در رأس دولت اسلاو - بلغار قرار گرفت كه سرزمين وي به بلغار
يا بلغارستان شهرت يافت. اين دولت از سوي امپراتوري بيزانس به رسميت
شناخته شد و مرز آن تا رود دانوب و سواحل درياي سياه امتداد يافت و شهر
پليسكا بهصورت تختگاه آن درآمد ٣ ، BSEهمانجا. هنگامى كه يوستى نيانوس
دوم، امپراتور بيزانس از سوي رقيبان خود زير فشار قرار گرفت، از بلغارهاي
اطراف رود دانوب ياري خواست و با كمك آنان توانست بر قسطنطنيه مسلط شود و
در ٦ق/٠٥م به پادشاهى بازگردد آرتامونف، .١٩٦-١٩٧
از رويدادهاي مهم سرزمين بلغارستان پس از اسپروخ، حاكميت كروم خان ٨٧-
٩٨ق/٠٣ -١٤م است. وي آوارها را در هم شكست و اراضى آنان را در تراكيه، و
نيز شهرهاي سِرْديك در شمال صوفية كنونى و آدريانوپوليس را به تصرف آورد. در
٩٧ق بلغارها با تصرف مقدونيه، حدود ٢ هزار نفر از اهالى آدريانوپوليس ادرنة
كنونى را اسير كردند و به نواحى شمالى رود دانوب فرستادند و تا قسطنطنيه پيش
تاختند ٣ ، BSEهمانجا؛ آرتامونف، .٣٤١-٣٤٢ در عهد فرمانروايى بوريس اول
٣٨-٧٦ق/٥٢ -٨٩م مسيحيت به ميان بلغارها و اسلاوهاي متحد آنان راه يافت و
در ٥١ق/٦٥م به عنوان دين رسمى شناخته شد. در ٨١ق/٩٤م دو برادر به نامهاي
سيريل و متوديوس خط و كتابت جديدي را براي زبان اسلاوي - كه رو به گسترش
داشت - پديد آوردند و از آنپس، زبان اسلاوي به زبان كليسايى و دولتى
بلغارها بدل گشت بريتانيكا، ؛ II/٣٥٨ ٣ ، BSEهمانجا.
در اواخر سدة ق/م لئون ششم، امپراتور بيزانس براي مقابله با بلغارها از
سران قوم مجار كمك خواست و شماري زورق براي آنان فرستاد. مجارها در مسير
رود دانوب دست به غارت و كشتار زدند. سيمون كه از ٨٠ق شاه بلغارها شده
بود، به مقابله شتافت، ولى مغلوب شد. مجارها تا تختگاه دولت بلغار پيش
تاختند و غنايم و اسيران بسيار به چنگ آوردند. سپس به روميان حملهور شدند.
سيمون با تقاضاي صلح مجارها را آرام كرد و در عين حال، از طريق آنان از
روميان انتقام گرفت آرتامونف، .٣٤٧-٣٤٨ آگاهيهايى دربارة بلغارها، مجارها و
روسها در دست است كه اغلب مورد هجوم پچناكها قرار مىگرفتند. نخستين آگاهى
در اين باره مربوط به سال ٠٢ق/١٥م، و خبر ديگر متعلق به ٠٨ق/٢٠م است.
دولت بيزانس در اين زمان از وجود پچناكها برضد بلغارها و روسها بهره مىجست
همو، ٥٢ ¡ نيز حاشية .٦٩ در ٣٢ق/٤٤م گروهى از پچناكها بار ديگر به بلغارهاي
ساكن اطراف رود دانوب حمله كردند همو، .٣٨٠
نخستين دورة دولت بلغارستان كه از ٠ق/٨٠م آغاز شده بود، تا ٠٩ق/٠١٨م
ادامه يافت ٣ ، BSEهمانجا. در دورة دوم حكومت بلغارستان اوايل سدة ق/١م تا
اواخر سدة ق/٢م، اين كشور زير سلطة امپراتوري بيزانس بود. در ٨٢ق/١٨٦م دو
برادر به نامهاي كُلوپيِر و آسِن دولت بلغاري اولاق را تأسيس كردند كه مركز
آن شهر تيرنُوا بود. ٠ سال بعد، پير كشته شد و پس از آن، آسن به قتل رسيد.
دولت اولاق بلغار كه تراكيه و مقدونيه را در تصرف داشت، در ٣٨ق/٢٤١م به
سبب جنگهاي داخلى رو به ضعف نهاد و ناگزير مناطق ياد شده را به امپراتوري
ازنيق روم واگذار كرد اوزون چارشيلى، .I/١٨٨
در ٣٩ق باتو، فرزند جوجى با لشكريان مغول از رود دانوب گذشت و وارد
بلغارستان شد بروكلمان، .٢٤٩ پس از آن تا سدة ق/٤م گاه خيزشهايى در
بلغارستان برضد سلطة بيزانس روي مىداد III/٤٧٨ , ٣ .BSEاز اوايل سدة ق رقابت
ميان بلغارها و صربها اوج گرفت، چنانكه در ٣٠ق/٣٣٠م به جنگ منجر گرديد
اوزون چارشيلى، همانجا. در اواسط سدة ق نواحى شمال شرقى بلغارستان از آن
سرزمين جدا شد و به صورت شاهزادهنشين دبروجا درآمد ٣ ، BSEهمانجا.
آغاز تاريخ اسلام در بلغارستان را سدة ق دانستهاند لويس، ١٠. نخستين
لشكركشى عثمانيها به تراكية شرقى و عبور از درياي مرمره در ٢١ق/٣٢١م روي
داد كه حدود ٨ ماه به درازا كشيد؛ سپس مهاجمان به آناتولى بازگشتند؛ متعاقب
آن نيز تركان چند بار به شبه جزيرة بالكان و اراضى بلغارستان حمله كردند
اوزون چارشيلى، .I/١٥٥
در ٦٢ق/٣٦١م سلطان مراد اول شهر بيزانسى آدريانوپوليس را تصرف كرد و جاي
پايى در رود ماريتْسا به دست آورد و راه فتح بلغارستان و سرزمينهاي اطراف
آن را هموار كرد. سپاهيان عثمانى در ٦٤ق شهر فيليپوپوليس شهر پُلْوديوِ كنونى
در بلغارستان را پس از محاصرة طولانى فتح كردند لويس، ١١. در ٦٦ق آن بخش از
اراضى بلغارستان كه در اختيار ايوان الكساندر، شاه آن سرزمين باقى مانده
بود، با مرگ وي ميان دو فرزندش، ايوان شيشْمان و ايوان اِستراتيسيمير تقسيم
شد و دو دولت پادشاهى در آن اراضى برقرار گرديد اوزون چارشيلى، ؛ I/١٨٩-١٩٠ ٣
، BSEهمانجا.
در ٨٨ق/٣٨٦م سپاهيان عثمانى شهر و ايالت صوفيه را فتح كردند فريدون بك،
/٠٨-٠٩. در سالهاي ٩٠-٩١ق/٣٨٨- ٣٨٩م لشكريان عثمانى چند شهر ديگر بلغارستان
از جمله پرُواديا پراوادي، وِنْچَن، مادِرا، شومْنى شومِن، و متعاقب آن
وارْنا را به تصرف درآوردند. در نتيجة اين پيروزي، شيشمان وادار به اطاعت شد
I/١٣٠٣ , ٢ .EI
بايزيد اول ايلدرم بايزيد در ٩٥ق/٣٩٣م نيرويى را به فرماندهى فرزند ارشدش،
سليمان به بلغارستان فرستاد و در نتيجة پيكار او، وِليكو تورنُوْ، تختگاه قديم
بلغارستان پس از محاصرهاي طولانى سقوط كرد لويس، همانجا؛ «دائرةالمعارف
اسلام»، .VI/٣٩٧ سال پس از اين پيروزي، جنگ ديگري در ٩٨ق درگرفت كه در
نتيجة آن ويدين سقوط كرد و بلغارستان ضميمة دولت عثمانى شد همان، نيز ٣ ،
BSEهمانجاها؛ سامى، /٣٤٦؛ اوزون چارشيلى، .I/١٩٣-١٩٤
با سقوط دولت بلغارستان مهاجرت شهروندان مسلمان آناتولى به سرزمين
بلغارستان شدت گرفت. گروه كثيري از اين مسلمانان، از جمله كارمندان،
سربازان، كشاورزان، دامپروران و عشاير تركمان و تاتار به بلغارستان كوچ
كردند و در شهرها و شهركهايى چون كارنوبات، پازارجيك و نووي خان مستقر شدند.
اين مهاجرت وسيع نيازمند پىريزي زندگى به شيوة اسلامى بود. مسلمانان به
احداث مساجد، كاروانسراها و ديگر بناها دست زدند كه سبك بناي آنان متأثر از
شيوة معماري اسلامى عهد سلجوقى بود. نخستين بناها، از جمله مسجد تكگنبدي
«اسكى جامع» در اِستارا زاگورا متعلق به سال ١٢ق/ ٤٠٩م، مسجد جامع گنبدي
در پلوديو، و مسجد شريف خليل پاشا تومبول جامع در شومن كه تا چندي پيش
بزرگترين مسجد اروپا در ادرنه بود، نمودار گسترش اسلام در بلغارستان است
لويس، ١١. به عنوان نمونه در ٥٩ق/٤٥٥م در فيليپه در برابر ٠٠ خانوار مسلمان
مقيم اين شهر تنها ٠ خانوار غير مسلمان وجود داشت ٢ ، EIهمانجا.
از سدة ق/٥م تا نيمة دوم سدة ٢ق/٨م بلغارستان كه ضميمة دولت عثمانى شده
بود، به صورت يكى از بيگلربيگيهاي استانهاي امپراتوري عثمانى درآمد. اراضى
بلغارستان در تملك دولت عثمانى قرار گرفت و بخشى از اراضى آن به سپاهيان
واگذار شد. در سدههاي -٠ق، يكسوم اراضى بلغارستان با عنوان «خاص» در
اختيار سلطان قرار گرفت. مالكان اراضيى كه مسلمان شده بودند، همچنان زمينها
را در تملك خود نگاه مىداشتند. كشاورزان افزون بر بهرة مالكانه، يكدهم عشر
محصول خود را به دولت مىدادند. آن گروه از رعايا كه مسلمان نبودند، جزيه
مىپرداختند. در نتيجه، گروه كثيري از مردم به اسلام روي آوردند. به ويژه
در ردپاخ، مقدونيه و نواحى شمال شرقى بلغارستان، مردم به صورتى انبوه
اسلام را پذيرا شدند III/٤٧٨ , ٣ .BSE
با ضعف دولت عثمانى در نيمة دوم سدة ٠ق/٦م كه حاصل پيكارهاي پى در پى در
اروپا و آسيا بود، در بلغارستان خيزشهايى برضد آن دولت روي داد كه از آن
جمله است: خيزش تيرنُف در ٠٠٦ق/ ٥٩٨م و ٠٩٧ق/٦٨٦م، خيزش چيپْرُف در ٠٩٩ق
و قيام كارْپوشُو در ١٠٠ق همان، .III/٤٧٩ پس از انقلاب سال ٢٠٣ق/ ٧٨٩م
روحية انقلابى با سياست اسلاوگرايى در آميخت و موجب تشكيل كميتههاي
«عصيان» شد «دائرةالمعارف اسلام»، همانجا. هدف اين كميتهها كسب استقلال بود
كه از جانب دولت روسيه حمايت مىشد.
در ٢٥٧ق/٨٤١م در شهر نيش مردم به سبب سنگينى مالياتها شوريدند. اين شورش
از سوي دولت سركوب شد، ولى زمينه را براي شورش سال ٢٦٥ق/٨٤٩م در شهر
ودين فراهم آورد كه آن نيز به سختى درهم شكست همانجا. در ٢٨٧ق/٨٧٠م حوزة
كليسايى بلغارستان پديد آمد كه از پشتيبانى دولت روسيه برخوردار بود. در
٢٩٣ق/٨٧٦م شورش بزرگى در بلغارستان روي داد كه با فرستادن ٨ هزار سپاهى
به سختى سركوب گرديد همان، .IV/٣٩٧-٣٩٨ همين حادثه مستمسكى براي جنگ
سالهاي ٢٩٤- ٢٩٥ق ميان روسيه و عثمانى شد.
به موجب پيمان سان استفانو در ٨٧٨م، «بلغارستان بزرگ» اميرنشينى خودمختار و
مشتمل بر قسمت بزرگى از مقدونيه شد. اين پيمان بعدها در كنگرة برلين مورد
تجديدنظر قرار گرفت , ٣ BSE؛ III/٤٨٠ دايرة المعارف...، /٤١؛ «دائرة المعارف
جديد...»، .II/٤٥١ در حدود سال ٢٩٣ق در شهرهاي فيليپه، ودين، شومن، روسْجوق،
رازگراد، وارنا، پلِوْنه، عثمانْ بازار، اسكى جمعه و ينى زاغرا مسلمانان
اكثريت اهالى را تشكيل مىدادند I/١٣٠٤ , ٢ .EIكثرت مهاجرت تركان به
بلغارستان به اندازهاي بود كه در ٢٩٤ق از مجموع اهالى اين سرزمين ٥% ترك
و ٥% بلغار بودند «دائرةالمعارف جديد»، همانجا. پس از پايان جنگهاي روس و
عثمانى، حدود يك ميليون ترك بلغارستان را ترك گفتند، ولى چند صد هزار نفر از
سوي روسها و بلغارها به آن سرزمين فرستاده شدند همانجا.
در ٢٩٦ق بر اساس مفاد پيمان سان استفانو، شهر صوفيه به عنوان تختگاه
شاهزادهنشين بلغارستان اعلام شد. شاهزادهنشين ديگري نيز به نام روم
ايلى شرقى كه شهر پلوديو مركز آن بود، خودمختاري يافت، ولى همچنان تابع
دولت عثمانى باقى ماند III/٤٨٠ , ٣ .BSE
در ٢٦٦ق/٨٥٠م يكسوم جمعيت سرزمين بلغارستان مسلمان بودند كه حدود ٠٠ هزار
نفر آنان را پوماكها مسلمانان بلغاري زبان تشكيل مىدادند. حتى در ٢٩٥ق در
بسياري از شهرهاي مهم چون وارنا، پلوديو و پلونه، اكثريت با مسلمانان بود.
در صوفيه نيز اقليت بزرگى از مسلمانان سكنى داشتند. پس از جنگ كريمه دولت
عثمانى گروه كثيري از مسلمانان را در اين نواحى اسكان داد. جمعيت اينان
به ٥٠ هزار تن مىرسيد كه ٠٠ هزار تن از آنان تاتار، و ٠ هزار تن چركس بودند
كتانى، ٣.
در ٣٠٢ق/٨٨٥م در پلوديو شورش بزرگى از سوي كميتة مركزي سري انقلابى
بلغارستان روي داد كه زمينه را براي وحدت روم ايلى شرقى با بلغارستان
فراهم آورد III/٤٨١ , ٣ .BSEپس از استقلال بلغارستان در ٣٢٦ق/٩٠٨م موج
جديدي از مسلمانان كشور را به سوي آناتولى ترك گفتند. اين امر سبب كاهش
شمار مسلمانان از ٠% جمعيت در ٣٠٣ق/٨٨٦م، به ٣% در ٣١٨ش/٩٣٩م يعنى حدود ٥٨
هزار نفر شد كتانى، همانجا.
در ٣٢٦قبا خيزشتركانجوان، دولتبلغارستاناعلامكرد
كهبهامپراتوريعثمانىوابستهنيست؛ سپسبعد از جنگهايبالكاندر
٣٣٠-٣٣١ق/٩١٢-٩١٣م، استقلالبلغارستاناستوارتر شد ، BSEهمانجا. در ذيقعدة
٣٣٣/اكتبر ٩١٥ بلغارستان به طرفداري از آلمان به صف متحدين در جنگ جهانى
اول برضد متفقين پيوست همانجا؛ اطلاعاتى، ٩، ولى با شكست آلمان به موجب
پيمان نويى در ٣٣٧ق/٩١٩م قسمت جنوبىِ دبروجا، و در نتيجه، دسترسى به
درياي اژه را از دست داد همان، ٩-٠.
در ٣١٥ق/٨٩٧م براي نخستينبار رابطة سياسى و كنسولى ميان بلغارستان و ايران
برقرار گرديد. پس از جنگ جهانى اول چون بلغارستان از متحدان محور آلمان -
ايتاليا - ژاپن بود، روابط سياسى دو كشور قطع شد، ولى بار ديگر در ٣١٣ش/٩٣٤م
برقرار گرديد همان، ٩-٠. در ٣٢٣ش/٩٤٤م نظام حكومتى بلغارستان از پادشاهى
بهجمهوري تغيير يافت و اين كشور «جمهوري دموكراتيك خلق بلغارستان» نام
گرفت III/٤٨٣ , ٣ .BSEدر ٣٤٠ش/٩٦١م رابطة سياسى ايران با دولت جديد برقرار شد
اطلاعاتى، ٠.
اختلاف شديد بلغارها و تركان، در روابطِ دولت آن كشور با تركان و تركى
زبانانِ مسلمان، و نيز مسلمانان بلغار، بىتأثير نبود. دشمنيهايى كه طى چند
قرن پديد آمده بود، موجب اعمال فشار بر مسلمانان، و بعضى محروميتهاي اينان
شد نك: كتانى، ٥ و برخى از مؤسسات اسلامى از صورت مذهبى خارج شدند؛ به
عنوان نمونه، مىتوان از مسجد جامع بزرگ صوفيه ياد كرد كه به موزة
باستانشناسى ملى بدل شد لويس، ١٢.
امروزه از ديدگاه سياسى، مسلمانان وضع روشنى ندارند. دو حزب سوسياليست
كمونيست سابق و جناح راستگراي اتحاد نيروهاي دموكراتيك اغلب علايق نژادي و
مذهبى اقليتها را ناديده مىگيرند. در قانون اساسى جديد بلغارستان نيز براي
احزاب سياسىِ متكى بر نژاد و مذهب، جايى ديده نمىشود؛ اما «نهضت حقوق و
آزادي» كه سومين حزب بزرگ كشور به رهبري احمد دوغان است، از اقليت ترك و
مسلمان كشور حمايت مىكند همانجا، نيز ١٣.
در شهريور ٣٧٢/سپتامبر ٩٩٣ كتابخانة ملى بلغارستان نسخه هايى از قرآن كريم را
كه برخى از آنها به خط بلغاري نوشته شده است، به نمايش گذاشت. گفتنى
است كه قديمترين نسخة ارائه شده در اين نمايشگاه متعلق به ٦٩ق/٢٧١م بود
همو، ١٢.
از آثار معماري اسلامى بلغارستان مىتوان به مسجد ٠٠ سالة بانياباشى، مسجد
جامع بزرگ صوفيه و جامع محمدپاشا يا مسجد سياه اشاره كرد همانجا.
مآخذ: اطلاعاتى دربارة كشور جمهوري مردم بلغارستان، وزارت امور خارجه،
تهران، ٣٥٢ش؛ دانشنامة جهان اسلام، تهران، ٣٧٧ش؛ دايرةالمعارف فارسى؛
سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ٣٠٦ق؛ شاملويى، حبيبالله،
جغرافياي كامل جهان، تهران، ٣٦٧ش؛ فريدون بك، منشآت السلاطين، استانبول،
٢٧٤ق؛ كتانى، على، اقليتهاي مسلمان در جهان امروز، ترجمة محمدحسين آريا،
تهران، ٣٦٨ش؛ لويس، استفن، «اسلام در بلغارستان»، ترجمة اعظم هدايتى،
ميراث جاويدان، تهران، ٣٧٣ش، س ، شم ؛ محجوب، محمود و فرامرز ياوري،
گيتاشناسى كشورها، تهران، ٣٦٦ش؛ نيز:
Artamonov, M. I., Istoriya Khazar, Leningrad, ١٩٦٢; Britannica, micropaedia,
١٩٧٨; Brockelmann, C., History of the Islamic Peoples, London, ١٩٥٩; BSE ٣ ; X
Bulgaria n , The World Factbook, www. cia.
gov/cia/publications/factbook/print/bu.html; EI ٢ ; Gumilev, L. N., Drevnie
Tyurki, Moscow, ١٩٦٧; IA; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٩٢; Uzun ٥ ars o l o , I. H., Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٧٢; Yeni T
O rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
عنايتاللهرضا