دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٨٢
| بكر بننطاح جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٨٢ |
بَكْرِ بْنِ نَطّاح، ابوالوائل د ح ٠٠ق/١٦م، شاعر اهل يمامه. نسب او را
به استناد ابياتى از وي به عِجْل و يا حنيفه، پسران لُجَيم رسانده، و از
همينرو، او را عجلى و يا حنفى خواندهاند نك: ابوالفرج، ٩/٠٦، اما خطيب
بغدادي او را اهل بصره مىداند /٠.
به هر روي، بكر به روزگار هارونالرشيد در بغداد اقامت، و در محفل ادبا آمد و
شد داشت همو، /٠، ١ و با مدح دولتمردان روزگار مىگذراند. از ممدوحان وي در
اين دوران مىتوان به يزيد بن مَزْيَد شيبانى و مالك بن طوق، عاملان
هارون اشاره كرد. بكر نسبت به ربيعه تعصب بسيار داشت و در قصايد خود به
آنان فخر مىكرد حصري، ٦٦. اما سرانجام، يكى از همين قصايد كه در مدح يزيد و
فخر ربيعه سروده بود، هارون را به شدت خشمگين ساخت. براساس روايتى، يزيد
وي را فراخواند و پس از بخشيدن دو هزار درهم از او خواست تا زمانى كه هارون
زنده است، خود را پنهان سازد. بخش پايانى اين روايت سخت مشوش مىنمايد،
اما در ادامة روايت كه از زبان خود يزيد است، چنين آمده كه با درگذشت
هارون و بيرون آمدن بكر از نهانگاه، يزيد بار ديگر نام او را در ديوان نهاد و
بر سهم او از عطا افزود نك: ابن معتز، ١٧-١٩؛ ابوالفرج، ٩/٠٧، اما مىدانيم كه
يزيد بهروزگار هارون و در ٨٥ق/٠١م درگذشته است نك: ابن خلكان، /٢٧ بب .
به هر حال، بكر از ترس هارون از بغداد گريخت و به منطقة جبال پناه برد و
ظاهراً در همين ايام، به راهزنى و شرارت روي آورد. اما شجاعت و جنگاوري او
سبب شد تا با پايمردي مَعقِل بن عيسى، برادر ابودُلَف عجلى، عامل هارون در
جبال به ابودلف بپيوندد و او بكر را در جرگة سپاهيان خود درآورد نك: ابوالفرج،
٩/٠٦، ١١. از آن پس، بكر پيوسته در ركاب ابودلف بود نك: همو، ٩/١٨؛ نيز نك:
II/٦٢٨ و به مدح او و برادرش معقل پرداخت. با اين حال، براساس روايتى، بكر
بر كاروان عاملان ابودلف تاخت و به قتل و غارت پرداخت، اما از آنجا كه
ابودلف خود را در تحريك او مقصر مىدانست، از وي درگذشت و او را بار ديگر به
بارگاه خويش فراخواند ابن معتز، ١٨-١٩؛ ابوالفرج، ٩/٠٦-٠٧.
منابع متقدم در ذكر تاريخ درگذشت بكر سكوت كردهاند، اما ابن كثير ٠/١٦ و به
پيروي از او زركلى /١ درگذشت وي را در ٩٢ق/٠٨م دانستهاند، ولى صفدي ٠/٢١
مرگ او را حدود سال ٠٠ق مىداند نيز نك: ابن شاكر، /٢١. اما اينكه ابوالفرج
گفته است كه بكر پس از مرگ ابودلف ٢٥ يا ٢٦ق به مالك بن على خُزاعى،
عامل راه خراسان پيوست و زيباترين اشعارش را در رثاي او كه به دست خوارج
كشته شد، سرود ٩/١٣-١٦؛ نيز نك: فروخ، /٣٨، نهتنها با روايتى از خطيب بغدادي
/١ مبنى بر رثاي بكر به وسيلة ابوالعتاهيه د ١١ق/٢٦م منافات دارد، بلكه
ساير منابع نيز بدان اشارهاي نكردهاند. آنچه اين روايت را بيشتر مورد ترديد
قرار مىدهد، آن است كه مالك خزاعى در ٢٢ق/٣٧م، يعنى قبل از مرگ ابودلف
درگذشته است نك: ضامن، ١٣-١٤؛ قس: ، GAS همانجا، كه احتمالاً به همين علت
درگذشت بكر را پس از ٢٢ق آورده است.
بكر بن نطاح در كنار شاعران بنامى چون ابونواس، ابوالعتاهيه و بَشّار در
زمرة نمايندگان مكتب نوخاستگان محدثون به شمار مىآيد و هرچند كه به مرتبت
ايشان نرسيده است، با اينهمه، منابع كهن او را بسيار ستودهاند. به روزگار
مأمون عباسى، او را از بهترين نوخاستگان شناختهاند نك: ابوالفرج، ٩/٠٨-٠٩ و
ابوهِفّان او را يكى از بزرگترين غزل سرايان در ميان نوخاستگان دانسته
است خطيب، /٠؛ براي تمايز وي در ميان نوخاستگان، نك: قالى، /٣٨؛ ضامن، ١٤.
شعر او ساده، بىآلايش، و در عين حال، استوار و آكنده از تركيبها و تعبيرهاي
نيكوست و همين امر، سبب شده است تا شعر او را بستايند ابن معتز، ١٩؛
ابوالفرج، ٩/٠٦؛ خطيب، همانجا و از دورترين زمانها به اشعار او در متون ادبى
عرب استشهاد كنند افزون بر مآخذ مقاله، نك: صولى، ٢؛ ابن اثير، ٢؛ ابن
عبدالبر، /٩٢؛ شيزري، ٢٥- ٢٨ و حتى گاه شعر او دستماية اشعار بزرگانى چون
ابوتَمّام و متنبى گردد صفدي، همانجا. با اين حال، شعر او از گزند نقد در
امان نمانده است نك: مرزبانى، ٦٩.
بكر در فنون مختلف شعر دست داشت و در فخر، حماسه، مدح، رثا، غزل و هجا
هنرنمايى مىكرد. در ميدان مفاخره، شجاعت و جنگاوري خويش را بسيار ستوده
ابوالفرج، ٩/٠٦، و در زمينة حماسه ابيات او موردتوجه قرار گرفته، و
استشهادهاي فراوانى كه در كتب حماسه به بعضى از ابيات او شده است، اهميت
او را از اين ديدگاه نشان مىدهد ابوتمام، /٣-٤؛ مرزوقى، /٢٨٥؛ عبدلكانى، /١؛
ابن شجري، ٤١؛ بصري، /٦٣-٦٤، جم .
بكر به كس تغزل كرده است: رامشنه كنيز حنفى ابوالفرج، ٩/٠٨، غلامى نصرانى
همو، ٩/١٠ و از همه معروفتر، دُرّه كه بيشترين غزليات بكر به نام او سروده
شده است همو، ٩/١٦-٢٠. غزل او دست ماية آوازخوانان و موسيقىشناسان بوده
است همو، ٩/١٩-٢٠؛ ضامن، همانجا؛ هارون، /٩٦-٩٧، اما جولانگاه اصلى هنر بكر در
زمينة مدح و هجاست. وي روزگاري دراز در دربار حكام به مديحهسرايى پرداخت و
از پاداشهاي بسيار آنان بهرهمند شد. او ممدوح را به نسبت جود و كرمش مىستود
و از همينروست كه گاه با اندك تأخير در پرداخت صله و يا ناخشنودي از ميزان
آن، ممدوح را آماج هجاي گزندة خود مىساخت. نمونة بارز آن را مىتوان در
مدح و هجو مالك بن طوق ديد ابوالفرج، ٩/١٢-١٣؛ حصري، ٠١٧؛ ابن شاكر، /٢٠. با
اينهمه، گاه افزونطلبى شاعر، موجب رنجش ممدوح مىگرديد ابوالفرج، ٩/١٠.
بلندترين قصيدة شاعر در ٠ بيت در مدح ابودلف است كه علاوه بر جنبههاي
ادبى، از آن روي كه شامل برخى از وقايع زندگى ابودلف از جمله جنگهاي
اوست، ارزش تاريخى نيز دارد ابن معتز، ٢٠-٢٤؛ نيز نك: ه د، ابودلف. قصايد ديگر
او، چنانكه گذشت، بيشتر در مدح معقل برادر ابودلف، يزيد بن مزيد و مالك بن
طوق و نيز قُرّة بن مُحرِز حنفى كه شاعر او را در كرمان مدح گفته ابوالفرج،
همانجا، سروده شده است. به بكر بن نطاح ديوانى نسبت ندادهاند و تنها ابن
نديم ص ٨٦ به اشعار او در ٠٠ برگ اشاره دارد و در سالهاي اخير، حاتم صالح
ضامن ٢٠ بيت از ابيات او را كه در منابع موجود يافته، گردآورده، و براساس
ترتيب حروف الفبا به چاپ رسانده است.
مآخذ: ابن اثير، نصرالله، الجامع الكبير، به كوشش مصطفى جواد و جميل سعيد،
بغداد، ٣٧٥ق/٩٥٦م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن شاكر كتبى، محمد، فوات الوفيات،
به كوشش احسان عباس، بيروت، ٩٧٩م؛ ابن شجري، هبةالله، الحماسة، حيدرآباد
دكن، ٣٤٥ق؛ ابن عبدالبر، يوسف، بهجة المجالس و انس المجالس، به كوشش محمد
مرسى خولى، بيروت، دارالكتب العلميه؛ ابن كثير، البداية و النهاية، به كوشش
احمد ابوملحم و ديگران، بيروت، ٤٠٧ق/٩٨٧م؛ ابن معتز، عبدالله، طبقات
الشعراء، به كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ٩٦٨م؛ ابن نديم، الفهرست؛
ابوتمام، حبيب، ديوان الحماسة، با شرح خطيب تبريزي، دمشق، مكتبة النوري؛
ابوالفرج اصفهانى، الاغانى، به كوشش عبدالكريم ابراهيم عزباوي، بيروت،
مؤسسة جمال للطباعه؛ بصري، على، الحماسة البصرية، به كوشش مختارالدين احمد،
بيروت، ٤٠٣ق/٩٨٣م؛ حصري، ابراهيم، زهر الا¸داب، به كوشش على محمد بجاوي،
قاهره، ٣٧٢ق/ ٩٥٣م؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ٣٤٩ق؛ زركلى،
اعلام؛ شيزري، مسلم، جمهرةالاسلام، فرانكفورت، ٤٠٧ق/٩٨٦م؛ صفدي، خليل،
الوافى بالوفيات، به كوشش ژاكلين سوبله و على عماره، بيروت، ٤٠٠ق/٩٨٠م؛
صولى، محمد، ادب الكتّاب، به كوشش محمد بهجت اثري، قاهره، ٣٤١ق؛ ضامن،
حاتم صالح، شعراء مقلون، بيروت، ٤٠٧ق/٩٨٧م؛ عبدلكانى، عبدالله، حماسة
الظرفاء، به كوشش محمد جبار معيبد، بغداد، ٩٧٣م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب
العربى، بيروت، ٩٨٥م؛ قالى، اسماعيل، الامالى، به كوشش محمد عبدالجواد
اصمعى، بيروت، دارالكتب العلميه؛ مرزبانى، محمد، الموشح، به كوشش
محبالدين خطيب، قاهره، ٣٨٥ق؛ مرزوقى، احمد، شرح ديوان الحماسة، به كوشش
احمد امين و عبدالسلام هارون، بيروت، دارالجيل؛ هارون، عبدالسلام محمد،
تعليقات بر الحيوان جاحظ، بيروت، ٣٨٨ق/ ٩٦٩م؛ نيز: GAS.
مريم صادقى