دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٧٠
| بقليه جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٧٠ |
بَقْليّه، شاخهاي از قرمطيان عراق در سالهاي ٩٥- ١٦ق/٠٨- ٢٨م. آنان از
مردم سواد كوفه بودند كه نخست از عقايد داعى بورانى پيروي مىكردند و از
اينرو، «بورانيه» خوانده مىشدند؛ سپس در ٩٥ق به داعى ابوحاتم زُطّى
گراييدند و به بقليه تغيير نام يافتند. گويا علت اين نامگذاري آن بود كه
ابوحاتم خوردن برخى سبزيها و نيز كشتن و خوردن حيوانات را بر پيروانش حرام
كرده بود نويري، ٥/٧٥؛ ابن دواداري، ٠؛ مقريزي، ٢/٧٩.
برخى منابع نام اين گروه را به گونهاي ديگر از جمله نفليه و نقليه نيز
گزارش كردهاند نك: قرطبى، ١٩؛ نيز فريدلندر، ١١ -١٠ º ãÇÏáæä¡ .٧١
پس از درگذشت ابوحاتم در ٩٦ق، بقليه به دو دسته تقسيم شدند: برخى همچنان
بر زنده بودن و غيبت محمد بن اسماعيل پافشاري كردند و برخى ديگر بر آن شدند
كه زكرويه بن مهرويه مق ٩٤ق، داعى بزرگ عراق كشته نشده است، و در غيبت
به سر مىبرد نويري، ٥/٧٥- ٧٦؛ ابن دواداري، مقريزي، همانجاها.
از اين پس تا ١٦ق از اين گروه گزارشى در دست نيست؛ اما با توجه به جنبش
آنان در همين سال، در مىيابيم كه آنها در اين مدت به گونهاي پنهانى به
حيات و فعاليت خود ادامه مىدادهاند. برخى برآنند كه در اين دوره به
قرمطيان جنوب عراق كه به مهدويت محمد بن اسماعيل پايبند مانده بودند،
بقليه مىگفتند دفتري، ٥٧. اما اين مطلب با توجه به منابع موجود درست به
نظر نمىرسد؛ چه، مسعودي بقليه را از قبايل بنى ذهل و بنى رفاعه مىشمارد و
آنان را قرمطيان نواحى كوفه مىداند كه در بيشه زارهاي آنجا مىزيستند ص
٩١؛ نيز نك: قرطبى، همانجا.
بقليه در ١٦ق به رياست مسعود بن حريث و عيسى بن موسى در اطراف كوفه
قيام كردند همانجاها؛ قس: ابن اثير، /٨٦-٨٧، كه مسعود بن حريث را حريث بن
مسعود ضبط كرده، آنان را صرفاً قرامطه ناميده است و بُنَىّ بن نفيس را
شكست دادند مسعودي، همانجا. در پى اين كار، خليفه مقتدر دو تن از سرداران
خود، هارون بن غريب و صافى را به سوي آنها گسيل داشت. در اين نبرد، بقليه
شكستى سخت يافتند و بسياري از ايشان كشته و اسير گرديدند همو، نيز قرطبى،
همانجاها؛ ابن اثير، /٨٧ و بىدرنگ با پرچمهاي سفيدشان كه بر روي آنها آية
«وَ نُريدُ أَن نَمُنَّ...» قصص/٨/ نقش بسته بود، با حالتى سرنگون وارد
بغداد شدند ابن اثير، همانجا. گروهى از ايشان كه جان سالم به در برده
بودند، به سليمان بن حسن قرمطى - كه از هيت به بحرين بازگشته بود -
پيوستند و از آنجا كه آنان در بيشهها مىزيستند، در سپاه سليمان به
«اَجَميّين» نام بردار شدند مسعودي، همانجا.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن دواداري، ابوبكر، كنز الدرر، به كوشش صلاح
الدين منجد، قاهره، ٣٨٠ق/٩٦١م؛ دفتري، فرهاد، تاريخ و عقايد اسماعيليه،
ترجمة فريدون بدرهاي، تهران، ٣٧٥ش؛ قرآن مجيد؛ قرطبى، عريب، «صلة تاريخ
الطبري»، همراه ج ١ تاريخ طبري؛ مسعودي، على، التنبيه و الاشراف، به
كوشش دخويه، ليدن، ٨٩٣م؛ مقريزي، احمد، اتعاظ الحنفاء، به كوشش جمال الدين
شيال، قاهره، ٣٨٧ق/٩٦٧م؛ نويري، احمد، نهاية الارب، به كوشش محمد جابر
عبدالعال حينى، قاهره، ٤٠٤ق/ ٩٨٤م؛ نيز:
, I., X The Heterodoxies of the Shiites in the Presentation of Ibn V azm n ,
Journal of the American Oriental Society, New Haven, ١٩٠٩, vol. XXIX; Madelung,
_W., X The Fatimids_and the Qarma t / s of Ba h rayn n , Mediaeval Isma q ili
History and Thought, ed. F. Daftary, Cambridge, ١٩٩٦.
جواد فيروزي