دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٣٠
| بطيحه جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٩٣٠ |
بَطيحه، زمينهاي پست آبرفتى و تالاب وسيعى در قسمت سفلاي دجله و فرات
كه از واسط و كوفه در شمال، تا بصره در جنوب گسترده است. اين منطقه به
نام شهرهاي مجاور آن، بطيحة بطائح كوفه، واسط و بصره نيز خوانده شده است
اصطخري، ٩؛ مسعودي، التنبيه...، ٢؛ ياقوت، /٦٨؛ ابوالفدا، ٣. بطحيه يا بطحاء
جمع: بطائح در لغت به زمينهاي پست آبرفتى كنار رودخانه گفته مىشود. در
اين جلگة آبرفتى گل و لاي سيلابها در بستر كم عمق رودخانهها تهنشين مىشود
و گذر سيلابها از كنارههاي نرم و هموار و پست رودخانه، تالابهايى ايجاد
مىكند كه از دوران باستان و در نوشتههاي به خط ميخى شناخته بوده است
I/١٠٩٣ , ٢ ؛ EIنيزنك: پاولى، ، V/١١٤٧ جم . اين منطقه تا چندي پيش در اطراف
هور خَور الحُوَيزه، هور الحمار و هور الشاميه تا زمينهاي شمالىتر امتداد داشت
نك: دنبالة مقاله.
به نوشتة مورخان و جغرافى نگاران اسلامى، منطقة بطيحه در زمانهاي قديم
قريههايى پيوسته و زمينهايى آباد بود. در زمان ساسانيان در قسمتهاي پايين
كَسكَر، آب دجله طغيان كرد و در سدها شكافى بزرگ پديد آمد و بسياري از
زمينهاي آباد زير آب رفت. در سالهاي - ق/ ٢٧ - ٢٨م نيز آب دجله و فرات
طغيان كرد و آب بندها شكافهايى عظيم برداشتند و آباديها و مزارع چندين ناحيه
را در بطائح آب فراگرفت و مردم آن ديار پراكنده شدند. در جريان فتح عراق
از سوي مسلمانان، بطيحه به سرعت گسترش يافت بلاذري، فتوح...، ٩٢- ٩٣؛
قدامه، ٤٠؛ مسعودي، مروج...، /٢٤- ٢٥؛ ياقوت، /٦٨ - ٦٩.
در زمان معاويه، عبدالله ابن دَرّاج، عامل او در امر خراج عراق با قطع
نيها و ساختن آب بند، بخشى از زمينهاي بطائح را احيا كرد كه درآمد سالانهاي
حدود ميليون درهم داشت بلاذري، همان، ٩٣؛ قدامه، همانجا؛ قس: مسعودي،
همان، /٢٥-٢٦، كه ٥ ميليون درهم آورده است.
در ٧ق/٨٦م كه مُصعب بن زبير حكومت بصره يافت طبري، /٣، با ساختن آببندي
كه به نام او خوانده شد، جريان سيلاب را قطع، و زمينهاي مردابى را اصلاح،
و از آنِ خويش كرد. سپس عبدالملك بن مروان حك ٥ -٦ق/٨٥ - ٠٥م اين زمينها
را به اقطاع داد و نهرهايى در آنجا حفر شد. **************************** در
زمان بلاذري د ٧٩ق اين اراضى را «قطايع عبدالملك» مىخواندند انساب، /٨١.
******************************** در روزگار حجاج ٥- ٥ق/ ٩٤-١٤م بندها شكست و
زمينهاي بطائح بار ديگر زير آب رفت. حجاج براي زيان رساندن به دهقانان -
كه آنان را هواخواه شورش ابن اشعث مىدانست - عمداً از ترميم سدها خودداري
كرد بلاذري، فتوح، ٩٣. در پى آن، حجاج شهر واسط را در شمال بطيحه بنا نهاد و
دو نهر نيل و زابى را حفر كرد تا آب اضافى دجله و فرات را پيش از طغياندر
بطيحه،منحرف كندهمان،٩٠؛ .٢٩-٣٠Š٣٠٣-٣٠٤Ší¤—ª اين كارها به كوشش حَسّان
نبطى صورت گرفت كه تأسيساتى در بصره و بطائح به نام او وجود داشت. وي در
خلافت وليد بن عبدالملك ٦ - ٦ق نيز زمينهايى از بطيحه را براي حجاج آباد
كرد بلاذري، همان، ٩٣؛ قدامه، همانجا. در همين زمان، مَسلمة بن عبدالملك به
شرط اقطاع گرفتن زمينهاي پست مردابى، نزديك ميليون درهم صرف تعمير آب
بندها كرد و با حفر دو نهر به نام سيبين، زمينهاي بسياري را آباد و احيا نمود
بلاذري، همان، ٩٤.
بعدها خالد بن عبدالله قسري، حاكم عراق ٠٥-٢٠ق/٢٣- ٣٨م در روزگار هشام سدي
بر دجله بست و چند نهر حفر كرد I/١٠٧٤ , ٢ و به كوشش حسان نبطى بخشهايى از
بطيحه آباد شد بلاذري، همان، ٩٣؛ قدامه، همانجا. پس از سقوط امويان و مصادرة
اموال ايشان، تمام سيبين به اقطاع داوود بن على عباسى درآمد و سپس جزو
املاك خلافت گرديد بلاذري، همان، ٩٤.
در زمان دولت عباسيان، طغيان آب شكستگيهاي جديدي در سدها ايجاد كرد كه
موجب گسترش بطائح شد و بخشى از كنارههاي فرات نيز به نيزار تبديل شد كه
سپس پارهاي از آن احيا گرديد همانجا. در زمان بلاذري د ٧٩ق/٩٢م اين اراضى
را «قطايع عبدالملك» مىخواندند نك: انساب... /٨١.
از حدود اوايل دورة اسلامى تا نيمة سدة ق/٠م دجله در بستر غربى، يعنى رود
دُجَيلة كنونى جريان داشت و از واسط و چندين شهر مىگذشت و در قَطْر در جنوب
واسط بهبطيحه مىپيوست ابنخردادبه، ٩؛ سهراب، ١٨-١٩؛ لسترنج، .٢٦ در واقع،
دجله در قطر به شاخه تقسيم مىشد: يك شاخه پس از گذر از شهر طَهيثا به
بطائح و نيزارها مىريخت. در دو شاخة ديگر نيز كه به سوي بطائح جريان
مىيافتند، زورقهايى در رفت و آمد بودند و كالاهاي كشتيها را كه بار گرفته
بودند، در بطيحه جابهجا مىكردند. مسير زورقها از ميان آبراههايى پوشيده از
نيزار مىگذشت كه در آنها دكههايى از نى ساخته بودند و كلبههايى در آنجا
بود كه در هر يك سپاهى استقرار داشتند. پس از اين آبراهها آبى صاف و بدون
نى و گياه وجود داشت كه هول هور مىخواندند ابن رسته، ٨٥؛ براي پاسگاههايى
كه در بطيحه بود، نك: طبري، /٠٦. مرز جنوبى بطيحه، بصره بود ابن خردادبه،
همانجا؛ مسعودي، التنبيه، ٢ -٣.
بطيحه از درياچة پر آب و بدون نى هور تشكيل مىشد كه هر يك با آبراهى
پوشيده از نيزار به ديگري مىپيوست. اين هور بَحَصّى، بَكَمصى، بَصَرياثا و
محمديه بودند. بزرگترين اين هورها محمديه هور الحمار بود كه آبراه آن به
نهر ابى اسد و آن نيز در نهايت به دجلة العَوراء بهمنشير مىپيوست سهراب، ٣٥؛
ابوالفدا، ٣؛ نيز نك: ابن خردادبه، ابن رسته، همانجاها؛ مسعودي، همان، ٢.
ياقوت از هور جُرجين و بطيحههاي شَلام و غرّاف نيز ياد كرده است /٦، /١١،
٨٠-٨١.
گسترة زمينهاي كشاورزي بطيحه با توجه به امكان مهار سيلابها و مقدار آبى كه
پيش از رسيدن به بطيحه براي آبياري استفاده مىشد، متغير بوده است I/١٠٧٥
, ٢ .EIمسعودي محدودة اراضى بطيحه را نزديك به ٠٠ ،فرسنگ مربع ٠ئ٠ فرسنگ
دانسته است مروج، /٢٦؛ با اين همه، در ميان بطيحه، شهرها، روستاها، نهرها و
مزارعى از جمله شالىزار برنج وجود داشته است همانجا؛ سمعانى، /٥٧؛ ياقوت،
/٦٩. مقدسى شهر عمدة بطائح را صَليق، و شهرهاي ديگر آن را جامده، هرّار،
حَدّاديه و زُبَيديه دانسته است ص ٣؛ قس: ابوالفدا، همانجا، كه جامده را
مركز بطائح خوانده است؛ ابن اثير، /٨٢، ٥٩، ٢٢. از ديگر نقاط بطيحه مىتوان
از جَرّاره، جُرجين، حُبَيبه، حِلّة بنى دُبَيس، ذُنابه، منصوره ياقوت، /٥،
٦، ٠٠، ٢٣، ٢٣، /٦٤، سوراء و تل مقبر يا مُقيّر ابن اثير، ٢/٥٦؛ ابن فوطى ، ١٠
ياد كرد. نهرهايى نيز در بطيحه جريان داشت كه از آن جمله است: اَبّا، زُطّ،
غَرّاف و يَمّا ياقوت، /١، /٣٠، /٨٠-٨١، /٠٢٦.
بطيحه در سدههاي نخستين اسلامى پناهگاهى براي دزدان، شورشيان و ناراضيان
بوده است. از آن جمله زُطها كه مردمانى هندي تبار بودند و حجاج بن يوسف
گروهى از آنان را در نواحى جنوبى كسكر اسكان داده بود، و به تدريج بر
بطائح چيره شدند و به راهزنى و ناامنى پرداختند. چون معتصم عباسى حك
١٨-٢٧ق/٣٣ -٤٢م به خلافت رسيد، در ١٩ق آنان را سركوب كرد بلاذري، فتوح،
٦٢، ٧١، ٧٥-٧٦؛ يعقوبى، /٧٢؛ مسعودي، التنبيه، ٥٥. چندي بعد شورشى عظيم در
بطائح روي داد كه چندين سال ماية دلمشغولى دستگاه خلافت گرديد. در شوال
٥٥/سپتامبر ٦٩ على بن محمد علوي، معروف به صاحب الزنج در ناحية بصره قيام
كرد و با گرد آوردن زنگيان بر بطيحه و نواحى مجاور، مانند اُبُلّه و اهواز
مستولى شد. سرانجام، الموفق، برادر المعتمد عباسى در ٧٠ق/٨٣م آنان را سركوب
كرد نك: طبري، /٢٠ - ٢٣، ٣٤ - ٣٥، ٠٢ -٠٦، ٥٤ - ٦١؛ ابن اثير، /٩٢-٩٣، ١٢، ٥٠-٥٩،
٦٤- ٦٥، ٩٩- ٠٥.
در ٣٨ق/٤٩م عمران بن شاهين، از مردم جامده در بطيحه سر به شورش برداشت؛
سپس با قبول پرداخت خراج از جانب آل بويه به حاكميت بطيحه رسيد؛ از آن
پس تا ٠٨ق/٠١٧م بنو شاهين گاه به صورت مستقل و گاه وابسته به آل بويه
بر آنجا حكم راندند همو، /٨١-٨٢، /٠، ٨٣، ٠٢-٠٣. بطيحه در سالهاي بعد نيز در
حاكميت آل بويه و گماشتگان ايشان بود و اين گماشتگان گاه از فرمان امراي
آل بويه سر برمىتافتند همو، /٠٣، ٢٤، ٧٤، ٠٦، ٠٢، ٣٥، ٤٠.
با ظهور دولت سلجوقيان، بطائح نيز به استيلاي آنان درآمد نك: ياقوت، /٦٩. در
٥٠ق ابوعلى از خاندان ابن ابى الجبر در بطائح برضد سلجوقيان شوريد ابن
اثير، ٠/، ٦٢، ٧٧. حكومت اين خاندان در بطائح تا اوايل نيمة دوم سدة ق دوام
آورد. در ٥٨ق/ ١٦٣م خليفه المستنجد، بنى اسد از اهالى حِلّة مزيديه را كه در
بطائح پراكنده، و به تشيع متمايل بودند، به اتهام فساد و همراهى با سلطان
محمد سلجوقى در محاصرة بغداد، از عراق بيرون راند. پس از آن، خليفه قلمرو
بنى اسد را در بطائح به ابن معروف واگذار كرد همو، ١/٩٦-٩٧.
در پى استيلاي مغول بر عراق ٥٦ق/٢٥٨م منطقة بطائح كه جزائر يا جوازر
خوانده مىشد، به مكانى امن براي مردم حله، كوفه و واسط كه از بيم
لشكريان مغول به آنجا پناه مىبردند، درآمد ابن فوطى، ٦٠. در اين دوره،
برخى از عربهاي ساكن بطائح به راهزنى و فساد دست مىگشودند كه غازانخان
در ٩٨ق/٢٩٩م در لشكركشى خود به عراق، آنان را سركوب كرد همو، ٣٨.
در ٩٥ق/٣٩٣م و ٠٣ق/٤٠١م اميرتيمور ضمن لشكركشيهاي خود به بغداد و فتح شهر،
بطيحه را نيز تصرف كرد نك: عزاوي، /٠٨، ٣٨-٣٩.
بطيحه تا ٥٣ق/٥٤٦م كه به تصرف اياس پاشا، والى عثمانى بغداد درآمد، در
حاكميت خاندانهاي جلايريان و مشعشعيان بود همو، /١٣-١٤؛ شوشتري، /٩٧- ٩٨؛
غياثى، ٤١-٤٢، ٧٣-٧٤؛ اما اوضاع آنجا ناآرام باقى ماند و عثمانيان نتوانستند
آن منطقه را به سلطة كامل خود درآورند عزاوي، /٦؛ I/١٠٩٦ , ٢ .EIبعدها آل
افراسياب حكومت بطيحه را به دست گرفتند و اين منطقه رسماً تابع دولت
عثمانى باقى ماند عزاوي، /٤٠، ٨٤.
در دورة اسلامى، برخى از اقوام كهن همچنان در بطيحه زندگى مىكردند. از آن
جمله نبطيان، يا مردم آرامى تبار و مسيحى بابل نك: مقدسى، ٢٨؛ ابوعلى
مسكويه، /٠٩ و دستههايى از كلدانيان يا بابليان مسعودي، التنبيه، ٦١ را
مىتوان نام برد. بقايايى از مانداييان يا صُبيان نيز همچنان در نقاطى مانند
سوق الشيوخ، قلعة صالح و به ويژه هور الحُويزه سكنى دارند ٢ ، EIهمانجا.
در دورة اخير، ساكنان اين منطقه بيشتر از عربهاي نيمه بدوي و كشاورز بودهاند
كه پيوندهاي قبيلهاي داشتهاند. آنان بيشتر شيعه و اندكى سنى بودهاند. از
قبايل مهم عرب ساكن منطقه مىتوان از بنولام، البو ابو محمد، ربيعه،
زُبَيد، خَزاعِل، منتفق، الجزائر جوازر و معدان ياد كرد همان، .I/١٠٩٦-١٠٩٧
چهرة زيست محيطى اين منطقه در چند سال اخير با اجراي برنامههايى با اهداف
نظامى و عمرانى به كلى دگرگون شده، به گونهاي كه اكنون تنها هور امّ
النِعاج در جنوب شرقى عماره باقى مانده است. با احداث دو خاكريز مستحكم از
مُشرَّح در شمال تا قُرنه در جنوب كه آبهاي فرعى دجله را در كانالى به
نام نهر العِزّ هدايت مىكند، نيز با جلوگيري از سرريز و جريان آب فرات، ديگر
هورها از جمله بزرگترين درياچة منطقه، يعنى هور الحمار يا هور الناصريه، خشك
گرديده است. در پى آن با قطع نيزارها، كلية اراضى مردابى پيشين را نيز به
زير كشت برنج و نيشكر بردهاند.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به
كوشش دخويه، ليدن، ٣٠٦ق/٨٨٩م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، به كوشش
دخويه، ليدن، ٨٩١م؛ ابن فوطى، عبدالرزاق، الحوادث الجامعة، به كوشش بشار
عواد معروف و عماد عبدالسلام رئوف، بيروت، ٩٩٧م؛ ابوعلى مسكويه، احمد،
تجارب الامم، به كوشش آمدرز، قاهره، ٣٣٣ق/٩١٥م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان،
به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ٨٤٠م؛ اصطخري، ابراهيم، مسالك الممالك، به
كوشش دخويه، ليدن، ٨٧٠م؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، بيتالمقدس، ٩٣٦م؛
همو، فتوح البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ٨٦٥م؛ سمعانى، عبدالكريم،
الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمى، حيدرآباد دكن، ٣٨٣ق/٩٦٣م؛ سهراب،
عجائب الاقاليم السبعة، به كوشش هانس فون مژيك، وين، ٣٤٧ق/٩٢٩م؛ شوشتري،
نورالله، مجالس المؤمنين، تهران، ٣٧٦ق؛ طبري، تاريخ؛ عزاوي، عباس، تاريخ
العراق بين احتلالين، بغداد، ج ، ٣٥٤ق/٩٣٦م، ج ، ٣٦٩ق/٩٤٩م؛ غياثى،
عبدالله، التاريخ، به كوشش طارق نافع حمدانى، بغداد، ٩٧٥م؛ قدامة بن جعفر،
«الخراج»، همراه المسالك و الممالك نك: هم ، ابن خردادبه؛ مسعودي، على،
التنبيه و الاشراف، به كوشش دخويه، ليدن، ٨٩٣م؛ همو، مروج الذهب، به
كوشش باربيه دومنار، ليدن، ٨٧٧م؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، به كوشش
دخويه، ليدن، ٩٠٦م؛ ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت،
٣٧٩ق/٩٦٠م؛ نيز:
EI ٢ ; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; Pauly;
Streck, M., Die alte Landschaft Babylonien nach den arabischen Geographen,
Frankfurt, ١٩٨٦.
محمدرضا ناجى