دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨١٩
| برهانمآثر جلد: ١٢ شماره مقاله:٤٨١٩ |
بُرْهانِ مَآثِر، كتابى دربارة تاريخ سلاطين دكن به زبان فارسى، نوشتة سيد
على بن عزيزالله طباطبا، مورخ شيعى سدههاي ٠ و ١ق/ ٦ و ٧م. نويسنده پس
از آنكه به دستگاه نظام شاهيان راه يافت، در ٠٠٠ق/ ٥٩٢م به امر برهان
نظام شاه دوم حك ٩٩-٠٠٣ق/ ٥٩١- ٥٩٥م، تأليف كتاب برهان مآثر را آغاز كرد
نك: ص ، ٠، ١٩؛ استوري، ؛ I(١)/٧٤٠ يزدانى، /٥٢؛ طبري، ٩ و در ٠٠٣ق آن را به
اتمام رسانيد ص ٩٢؛ يزدانى، همانجا.
مؤلف پس از يك مقدمة چند صفحهاي، سلاطين دكن را بر اساس مقر حكومتشان به
طبقه تقسيم كرده است: طبقة اول به پادشاهان بهمنى گلبرگه اختصاص دارد كه
حكمرانى آنان با جلوس سلطان علاءالدين حسن شاه بهمنى حك ٤٨-٥٩ق/٣٤٧- ٣٥٨م
آغاز شده ص ١، و با وفات سلطان فيروزشاه بهمنى ٠٠ - ٢٥ق/ ٣٩٨-٤٢٢م خاتمه
يافته است؛ طبقة دوم دربارة سلاطين بهمنى بيدر است كه يك قرن بر اين
سرزمين حكم راندند و سلطنت آنان با پادشاهى احمد شاه حك ٢٥ - ٣٨ق/٤٢٢- ٤٣٥م
آغاز شده ص ١، ٣، و با سلطان محمود شاه بهمنى د ٢٤ق/٥١٨م به انجام رسيده
است ص ٣٤، ٦٦؛ طبقة سوم به شاخة نظام شاهيان در احمدنگر اختصاص يافته، و
شامل احوال و اوضاع روزگار احمد شاه بحري حك ٩٦ -١٤ق/٤٩١- ٥٠٨م و ساير
امراي نظام شاهيه تا عصر برهان نظام شاه دوم است.
طباطبا قسمتى از مطالب اثر خود را از تواريخ معتبر سلاطين هند و نيز از كتاب
عيون التواريخ و تاريخ محمود شاهى اقتباس كرده است نك: ص ١، ٣؛ ليكن بخش
مهمى از مندرجات آن مبتنى بر ديدهها و شنيدههاي خود اوست و به همين سبب،
از اهميت و اعتبار خاصى برخوردار شده است.
برهان مآثر گذشته از آنكه در تاريخ بهمنيان و نظام شاهيان هند از جملة مآخذ
معتبر و مهم تاريخى محسوب مىشود، به طور غير مستقيم از احوال قطب شاهيان،
عادلشاهيان و پادشاهان گجرات نيز سخن رانده است. اين كتاب همچنين حاوي
مطالب مفيدي دربارة جغرافياي تاريخى شهر احمدنگر و اوضاع و احوال سياسى و
اجتماعى نظام شاهيان و نيز چگونگى گرايش مذهبى امراي نظام شاهيه از حنفيه
به اماميه است.
پس از وفات على بن طباطبا، فرزندش ابوطالب طباطبا در ٠٣٨ق/ ٦٢٨م به تكميل
اين كتاب پرداخت نك: ص ٣٢؛ استوري، همانجا و نكات مهمى دربارة اواخر عصر
نظام شاهيان و حملة اكبر شاه مغول به احمدنگر و سرانجام، انقراض حكومت
نظام شاهى به آن افزود.
اسلوب نگارش برهان مآثر، منشيانه، زيبا و شيواست و مؤلف مطالب تاريخى را با
اشعار نغز فارسى آراسته است. اين كتاب در ٣٥٥ق/٩٣٦م با ديباچهاي از
سيدهاشمى فريدآبادي در دهلى به چاپ رسيد. همچنين دو خلاصه از آن به زبان
انگليسى ترجمه شده كه يكى در لندن ٩٠٠م و ديگري در بمبئى ٩٢٣م انتشار
يافته است استوري، طبري، همانجاها.
مآخذ: طباطبا، ابوطالب، تكمله بر برهان مآثر نك: هم ، طباطبا، على؛ طباطبا،
على، برهان مآثر، دهلى، ٣٥٥ق/٩٣٦م؛ طبري، محمدعلى، زبدة الا¸ثار، تهران،
٣٧٢ش؛ يزدانى، عبدالحميد، «تاريخ»، تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند،
لاهور، ٩٧١م؛ نيز:
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٠.
مريمحسندوست