شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٨٦ - خشوع مطلوب در نماز

و در حديثى ديگر مى‌فرمايد كه پيامبر صلى الله عليه و آله شخصى را ديد كه در نماز با ريش خود بازى مى‌كند. خطاب به او فرمود:

إنّه لَو خَشَعَ قَلبُهُ لَخَشَعَت جَوارِحُهُ.[١]

اگر دلش خاشع بود اندامش نيز خاشع مى‌شد.

اما خشوع ظاهرى بدون خشوع باطن، نه تنها مطلوب نيست، بلكه بسيار مذموم و نكوهيده است، چنان كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

إيّاكُم وَ تَخَشُّعَ النِّفاقِ، وَ هُو أن يُرى‌ الجَسَدُ خاشِعاً وَ القَلبُ لَيس بِخاشِعٍ.[٢]

از خشوع منافقانه بپرهيزيد و آن، چنين است كه بدن خاشع نشان داده شود در حالى كه دل خاشع نيست.

و در حديثى ديگر از ايشان آمده:

ما زادَ خُشوعُ الجَسَدِ على‌ ما فى القَلبِ فهُو عندَنا نِفاقٌ.[٣]

كسى كه جسمش، بيش از دلش خاشع باشد، اين در نزد ما، نفاق است.

بنا بر اين، چكيده سخن در تفسير خشوع مطلوب در نماز، عبارت است از:

احساسِ حضور در محضر خداى سبحان با همه وجود، و توجّه تامّ قلب به ذات كبريايى او، به گونه‌اى كه آثار آن، در اعضا و جوارح نمازگزار ظاهر گردد.

البته اين حقيقت، مراتبى دارد كه بالاترين مراتب آن، به اولياى خاصّ الهى اختصاص دارد[٤] كه در حال نماز در قلّه انقطاع از غير بارى تعالى و توجّه تام به حضرت حق قرار مى‌گيرند، و ديگران، به ميزان مجاهدت و خودسازى، مى‌توانند به اين قلّه، نزديك شوند.

[١]. ر. ك: ح ٤٢٧.

[٢]. بحار الأنوار: ج ٧٧ ص ١٦٤ ح ١٨٨.

[٣]. الكافى: ج ٢ ص ٣٩٦ ح ٦.

[٤]. ر. ك: ج ٢ ص ٦١٣( سيره پيامبر صلى الله عليه و آله، و اهل بيت عليهم السلام در نماز).