شناخت نامه نماز - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٤١٩ - ٧/ ٢ رازهاى اذان
معناى ديگرِ" اللَّه أكبر"، نفى صفت و كيفيت از اوست. گويا مىگويد: خدا بزرگتر از آن است كه توصيف كنندگان، به اندازه صفت او كه در حقيقت، بِدان موصوف است، دست يابند؛ بلكه توصيف كنندگان، به اندازه [توانايىِ] خود، او را توصيف مىكنند، نه به اندازه بزرگى و شُكوه او. خداوند، بسى برتر از آن است كه توصيف كنندگان، به وصف او برسند.
معناى ديگرِ" اللَّه أكبر"، اين است كه گويا مىگويد: خدا، والاتر و شكوهمندتر است و از بندگانش بىنياز است و به كارهاى آفريدگانش نيازى ندارد.
امّا" أشهد أن لا إله إلّااللَّه" مؤذّن، اعلام اين مطلب است كه شهادت دادن، جز با شناخت قلبى خداوند، روا نيست. گويا مىگويد: مىدانم كه معبودى جز خداوند عز و جل نيست و هر معبودى جز خداوند عز و جل، باطل است، و به معرفتى كه در دل دارم، با زبان خويش نيز اقرار مىكنم كه معبودى جز خدا نيست، و گواهى مىدهم كه پناهى از خدا جز به خود او نيست، و رهايى از شرّ هر شررسانى و فتنه هر فتنهانگيزى، جز به يارى خدا ميسّر نيست.
و" أشهد أن لا إله إلّااللَّه" دوم، به اين معناست كه: گواهى مىدهم كه هدايت كنندهاى جز خدا نيست، و تنها راهنماى من به دين، اوست، و خدا را بر اين گواه مىگيرم كه من گواهى مىدهم كه معبودى جز خدا نيست، و ساكنان آسمانها و ساكنان زمينها، و همه فرشتگان و آدميانى را كه در آنهايند و كوهها و درختها و جنبندگان و دَدان و هر خشك و ترى را گواه مىگيرم كه من گواهى مىدهم آفريدگارى جز خدا نيست و روزىرسان و معبود و زيانرسان و سودرسان و فشارنده و گشاينده و عطا كننده و جلو گيرنده و خيرخواه و كفايت كننده و شفا دهنده و پيش و پس افكنندهاى جز خدا نيست. آفرينش و فرمان دادن، ويژه اوست و خوبى، هر چه هست، در دست اوست. فرخنده باد خداوند كه پروردگار جهانيان است!
امّا" أشهد أنّ محمّداً رسول اللَّه" او، [در آن] مىگويد: خدا را گواه مىگيرم كه معبودى جز او نيست و محمّد، بنده و فرستاده و پيامبر و برگزيده و همراز اوست. او را با هدايت و دين حق به سوى همه مردمان فرستاد تا آن [دين] را بر هر دينى چيره گرداند، هر چند مشركان، خوش نداشته باشند. و هر كس را (از پيامبران و رسولان و فرشتگان و مردمان) كه در آسمانها و زمين است، همگى را گواه مىگيرم كه محمّد، سَرور اوّلين و آخرين انسانهاست.