شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٨٤ - خشوع، در قرآن و حديث

و گاه چشم انسان با آن توصيف شده، مانند:

«خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ.[١]

چشم‌هايشان به زير افتاده».

و گاه صداها با آن توصيف گرديده است، مانند:

«وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً.[٢]

صداها براى خداى مهربان، فرو مى‌افتد و جز صدايى آهسته نمى‌شنوى».

بنا بر اين، از نظر قرآن، خشوع، شامل فروتنى ظاهرى و باطنى (در مجموع:

خاكسارى) است. در احاديث اهل بيت عليهم السلام نيز خشوع، گاه در فروتنى باطنى و توجّه كامل قلبى به خداوند عز و جل تفسير شده، چنان كه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نقل شده كه در تفسير خشوع مى‌فرمايد:

التَّواضُعُ فى الصَّلاةِ، وَ أن يُقبِلَ العَبدُ بقَلبِهِ كُلِّهِ على‌ رَبِّهِ عز و جل.[٣]

تواضع داشتن در نماز و اين كه بنده با تمام دل و وجود به پروردگارش عز و جل روى آورَد.

و گاه به فروتنى ظاهرى تفسير گرديده، چنان كه امام صادق عليه السلام در تفسير آيه دوم سوره مؤمنون مى‌فرمايد:

الخُشوعُ غَضُّ البَصَرِ فِى الصَّلاةِ.[٤]

فروتنى، پايين انداختن نگاه در نماز است.

و گاه در فروتنى قلبى و توجّه نكردن به اين سو و آن سو به كار رفته، چنان كه در حديثى از امام على عليه السلام در تفسير همان آيه آمده:

[١]. قلم: آيه ٤٣.

[٢]. طه: آيه ١٠٨.

[٣]. ر. ك: ج ٢/ ح ١٠٠٦.

[٤]. ر. ك: ح ٤٠٦.