صفحه و دارای اشاره‌هایی کلی که محورهای دوم و سومش، بیرون از بدنه و متن کتاب روضه و اندازة دومین محورش، تنها دو سطر و با چاشنیِ «و لیس من الضرورة التعرض لها جمیعاً[٤٩٦]»، همراه است!

باری، گویندة این سخن، چه در اندازة یک گزارش سست و نپذیرفتنی شهید ثانی و چه به پشتوانة گزارش‌هایی استوارتر و پذیرفتنی‌تر، ملاخلیل قزوینی و چه هر کس دیگری باشد، گفته‌اش خرده‌پذیر و بر کنار از درنگ در قرینه‌های بسیاری است که نگارش کتاب روضه را به دست کلینی، گریز ناپذیر و پذیرفتنی می‌کنند و ما از آن همه، به قرینه‌های سندی‌اش می‌پردازیم.

کلینی و رویکردهای اسنادی‌اش در هفت جلد نخست الکافی

١. معنعن کردن سند و تحویل آن

کلینی برای گزارش سند تک تک احادیث کتاب الکافی از میان صیغه‌های پرشمار و گوناگون اداي سند، روش «عنعنه» را برگزیده و به دیگر صیغ اداي سند، جز در جاهایی انگشت‌شمار، روی نیاورده است. چنین رویکردی، گرچه از یک سو، به دراز شدن زنجیرة نام راویان می‌انجامد، فرصت فراخی را برای نماياندن «تحویل سند» به نویسندة ارجمند آن کتاب می‌دهد؛ در این روش، گزارشِ نام راویان، هر جا حرف جر «عن»، پیش روی خود، حروف عطف واو را داشته باشد، نشان دهندة تحویل سند و دیگرگون شدن بخشی از آن یا سر تا پایش خواهد بود.

٢. کوتاه نکردن سند، از یک نگاه

نويسندة ارجمند کتاب الکافی، رو در رو با دو محدث بزرگ و گران‌مایة شیعی، شیخ صدوق و شیخ طوسی ـ که پس از او سر برآوردند و در سه کتاب گران‌بهای حدیثی خود، کتاب من لا یحضره الفقیه، الاستبصار و تهذیب الاحکام (الاخبار) دست به دامان کوتاه کردن سند حدیث و بازگویی بخش عمده‌اش در بخش پایانی آن کتاب‌ها (مشیخه) شدند ـ هر سند را در آغاز پرداختن به هر حدیث، بازگفته و خواه ناخواه، با این کار خود ـ که نوعی تکرار و گونه‌ای پرگویی را به دنبال دارد ـ مایة ضخیم‌تر و حجیم‌تر شدن کتاب حدیثی خود شده است.

٣. کوتاه کردن سند، از نگاهی دیگر

١. یکی از روش‌هاي کلینی برای پیشگیری از بیش از اندازه دراز شدن سند هر حدیث و گریز از پرشمار شدن نام راویان، به‌کارگیری فراز «عدّة من اصحابنا»، هنگام روایتش از سه تن، احمد بن محمد بن عیسی اشعری، احمد بن محمد بن خالد برقی و سهل بن زیاد آدمی رازی است. چنین شگردی ـ ناگفته پیداست ـ که بر کنار از نارسایی ارسال سند است؛ چرا که از نام و نشان این راویانِ پا در میان، میان کلینی و سه راوی نام برده، راز گشایی شده است و کسانی شناخته شده‌اند[٤٩٧].

[٤٩٦]. همان، ص١٣٤.

[٤٩٧]. همان، ص٣٤٨– ٣٥٣.