شخص عاليمقام از همين حجره محقر نورش به ملك و ملكوت افتاده است و سِعِه تربيتش در تمام جهان توسعه پيدا كرده است. در صورتى كه آنچه او مى‌خواست باز نشده است و بشر به اين زودى نمى‌تواند برسد به او مگر ان شاء اللَّه خلف صالح او [١] بيايد و با دست مبارك او تربيت عاليه تحقق پيدا بكند. از اين معنويات كه گذشتيم، در اين امور فرهنگى، در اين امور مادى، در اين امورى كه اختراعات و كشفيات هست، شما اگر گردش كنيد در بين كاخ‌نشينان، گمان ندارم كه پيدا كنيد يك كاخ‌نشين موفق شده است به يك اختراع. كوخ‌نشينان بودند كه موفق شده‌اند به اين اختراعات. طبع قضيه كاخ‌نشينى، توجه به عيش و عشرت و توجه به دنيا و توجه به مال و منال است و نمى‌تواند شهوت و شكم، اين طبقه را مهلت بدهد كه در يك امر تفكرى وارد بشوند و فكر بكنند.

آنهايى كه اختراع كرده‌اند، آنهايى كه زحمت كشيده‌اند و كتابهاى ارزنده تحويل جامعه داده‌اند در هر رشته‌اى، اين كوخ‌نشينان بوده‌اند. طبع كاخ‌نشينى منافات دارد با تربيت صحيح، منافات دارد با اختراع و تصنيف و تأليف و زحمت. اگر در سرتاسر دنيا هم بخواهيد گردش كنيد و پيدا كنيد، اگر موفق بشويد، يكى دو تا و چند تاست. تمام مصنفين از اين كوخ‌نشينان بودند تقريباً، و تمام مخترعين از همين كوخ‌نشينان بودند تقريباً. ما وقتى كه در مذهب خودمان ملاحظه مى‌كنيم كه فقه ما آن طور غنى است و فلسفه ما آن طور غنى است، آن اشخاصى كه اين فقه را به اين غنا رساندند و آن اشخاصى كه اين فلسفه را به اين غنا رساندند كاخ‌نشينان نبودند، كوخ‌نشينان بودند. «شيخ طوسى» [٢] كه مبدأ اين امور و ارزنده ترين اشخاص در جامعه تشيع بوده است يك كاخ‌نشين نبوده است؛ اگر كاخ‌نشين بود نمى‌توانست اين كُتبى كه تحويل جامعه داده است و اين شاگردهايى كه تحويل جامعه داده است تحويل بدهد. در قشر مرفه نمى‌شود يك همچو كارى انجام‌

[١] حضرت قائم آل محمد، مهدى موعود (عج)

[٢] محمد بن حسن طوسى، از بزرگترين فقهاى شيعه كه به «شيخ الطائفه» مشهور است و در نيمه اول قرن پنجم هجرى در نجف درگذشته است.