الهی است که بگوید: اِنْ تَنْصُرُوا اللهَ ینْصُرْکمْ اگر خدا را یاری کنید شما را یاری می‌دهد، و بعد هیچ یاریی برای انسان نباشد جز مقدارْ نیروهای مادی و معنوی خودش. این یک نوع دروغ مصلحتی است و درست نیست. و ثانیا اختصاص به توکل ندارد. عرض کردیم این یک امرِ تا حدودی تجربی و آزمایشی است. نظیر این است که احسان به پدر و مادر عکس‌العملهای نیکی در زندگی انسان دارد و برعکس، بدی کردن و اسائه به پدر و مادر (مخصوصا مادر) عکس‌العملهای بدی در زندگی انسان دارد[١] . اینها با شرایط مادی جور در نمی‌آید، با روحیه هم جور درنمی‌آید. ما هم نمی‌توانیم حسابش را به دست بدهیم که این چگونه است که آن کسی که به پدر و مادرش بد می‌کند، به عاقبت شومی گرفتار می‌شود، از کجا می‌خورد و چگونه می‌خورد و از چه راهی عالم عکس‌العمل نشان می‌دهد؟ نمی‌توانیم بفهمیم، ولی هست.

مؤیدش همین چیزی است که الان خود جناب عالی فرمودید. تا چندی پیش تأثیر عوامل روحی در بیماریهای جسمی را شاید کمتر قبول می‌کردند گرچه از قدیم الایام بوده. می‌دانیم مثل بوعلی بسیاری از بیماریهای جسمی را از راه روحی معالجه می‌کردند. الان هم عمل و آزمایش نشان داده تا حدود زیادی[٢] حالات روحی در بیماریهای بدنی مؤثر است اما هیچ کسی نمی‌تواند نشان بدهد که مکانیسم این چیست، چطور است که فکر روی بدن اثر می‌گذارد؟ چه کسی می‌تواند توجیه کند؟ هنوز کشف نکرده‌اند. پس ما می‌دانیم هست اما چگونه است؟ نمی‌دانیم. شاید روزی کشف کنند؛ نمی‌گوییم کشف نمی‌شود. جهان روح دارد (نمی‌گوییم روحش خداست)، قوای روحی دارد که نام آن قوای روحی فرشته است. ما یک کار بد می‌کنیم روح جهان روی جسم جهان

[١] . از نظر شخص من اینها آزمایشی است.

[٢] . چنین نیست كه مثلا سرطانی را بشود با آن معالجه كرد.