باشد که صبرِ در چه. آنها آیات کلی است که خود آن آیات خودش را تفسیر نمی‌کند. قسمتی از آیات، صبر در عبادت است مثل روزه گرفتن؛ بدیهی است که آدم باید صابر باشد که بتواند روزه بگیرد. خود نماز خواندن؛ آدم باید صابر باشد که نماز بخواند. حج کردن؛ آدم باید صابر باشد که حج کند. قهرا جهاد هم یکی از همان عبادتها خواهد بود.

قسمتی از آیات صبر مربوط به صبر از معصیت است؛ یعنی انسان وقتی در مقابل هواهای نفسانی و شهوات نفسانی قرار می‌گیرد باید بر خودش مسلط باشد و صابر باشد یعنی جلو خودش را از یک هوای نفس و از یک معصیت بگیرد. قسمتی از آیات هم صبر در مصیبت است، همین طوری که عرض کردم.

صبر در میدان جنگ

یکی از آیاتِ مربوط به صبر در میدان جنگ را که واقعا تابلوی زیبایی است می‌خوانم[١] . همین طوری که عرض کردم توکل در قرآن مفهوم حماسی دارد؛ هر جا می‌گوید توکل، یعنی من تکیه‌ام به خداست، به کسی اعتنا ندارم، از کسی نمی‌ترسم. صبر هم این طور است. در سوره آل‌عمران آیات ١٣٩ تا ١٤٨ چنین است : وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحْزَنوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ. در خلال جریانهای مربوط به جنگ احد است که مسلمین در ابتدا دشمن را شکست دادند ولی در نهایت شکست خوردند و در نهایتِ نهایت فقط خودشان را جمع و جور کردند. قهرا مسلمین با یک روحیه شکسته‌ای بازگشتند. آیات، همه مربوط به همان جریان است: وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحْزَنوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ سست نشوید، غمناک مباشید، اگر شما مؤمن باشید علوّ و برتری و پیروزی با

[١] . چندین آیه پشت سر هم است.