می‌گویید به زور می‌خواهید ما را برگردانید؟ قَدِ افْتَرَینا عَلَی اللهِ کذِبآ اِنْ عُدْنا فی مِلَّتِکمْ (این، قَسَم مانند است) آنوقت ما به خدا دروغ بسته باشیم اگر به آیین شما برگردیم؛ محال است ما به آیین شما برگردیم. بَعْدَ اِذْ نَجّینَا اللهُ مِنْها بعد از اینکه خداوند ما را از آن پستیها نجات داده ما برگردیم؟! این ارتجاع است. خدا ما را از چنین چیزی نجات داده، ما برگردیم به آن حالت اوّلی؟! محال است. وَ ما یکونُ لَنا اَنْ نَعودَ فیها اِلّا اَنْ یشاءَ اللهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا کلَّ شَیءٍ عِلْمآ هرگز بر نمی‌گردیم. ولی در عین حال چون یک مرد مؤمن است و قدرت و اراده خداوند ]را در نظر دارد می‌گوید[ به خدا پناه می‌بریم؛ مگر او یک وقتی بخواهد و الّا نه. عَلَی اللهِ تَوَکلْنا[١] ما توکلمان به خداست. باز موقع توکل را می‌بینید که در چه موردی استعمال شده.

پاسخ قرآن به منافقان

آیه دیگری راجع به خود پیغمبر اکرم و مسلمانان است:

وَ اِذْ زَینَ لَهُمُ الشَّیطانُ اَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَکمُ الْیوْمَ مِنَ النّاسِ وَ اِنّی جارٌ لَکمْ فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکصَ عَلی عَقِبَیهِ وَ قالَ اِنّی بَریءٌ مِنْکمْ اِنّی اَری ما لاتَرَوْنَ اِنّی اَخافُ اللهَ وَ اللهُ شَدیدُ الْعِقابِ. اِذْ یقولُ الْمُنافِقونَ وَ الَّذینَ فی قُلوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دینُهُمْ وَ مَنْ یتَوَکلْ عَلَی اللهِ فَاِنَّ اللهَ عَزیزٌ حَکیمٌ[٢] .

منافقان و بیماردلان می‌گفتند این مسلمانها را دینشان مغرور کرده. چون مسلمانها به فتح و نصرت الهی خیلی اعتماد و ایمان داشتند و خودشان را

[١] . اعراف / ٨٩ .

[٢] . انفال / ٤٨ و ٤٩.