سؤال سومش شیرین است. راجع به شخص خودش سؤال کرد؛ گفت: جُعِلْتُ فِداک، اَشْتَهی اَنْ اَعْلَمَ کیفَ اَنـَا عِنْدَک. دلم می‌خواهد بفهمم که من در دل تو چه مقامی را دارم، من در دل تو چگونه هستم؟ خلاصه تو به من چگونه نظر داری؟ من در نزد تو چگونه هستم؟ جواب داد: به دل خودت نگاه کن، ببین من در دل تو چگونه هستم؛ هر طوری که من در دل تو هستم تو هم در دل من همان طور هستی. پس حد توکل چیست؟ فرمود: این که با خدا و در مقابل خدا از احدی نترسی، بشر را به حسابِ زندگی خودت وارد نکنی.

پس توکل در این سلسله از احادیث یک تکیه‌گاهی است برای بشر که امید و توقع و طمع خودش را از بشرهای دیگر قطع کند و نسبت به بشرهای دیگر استغناء پیدا کند.

سؤال : این که فرمودید در قرآن مشابهش نیست، در سوره بقره آنجا که می‌فرماید: فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَونِ[١] ]مشابه آن است.[

استاد : آنچه من عرض کردم، راجع به مواردی است که قرآن کلمه «توکل» را به کار برده، نه اینکه این مطلب درست نیست. آیه دیگری در سوره احزاب است: اَلَّذینَ یبَلِّغونَ رِسالاتِ اللهِ وَ یخْشَوْنَهُ وَ لا یخْشَوْنَ اَحَدآ اِلاَّ اللهَ[٢] آنها که مبلّغ دعوتهای الهی هستند و هیچ کس را نمی‌ترسند جز خدا.

آیه دیگری در سوره آل عمران خیلی متناسب با بحث ماست. عرض کردم که توکل به خدا موردش کجاست و در موردش هم چقدر به

[١] . بقره / ١٥٠.

[٢] . احزاب / ٣٩.