در جای دیگر شخصی گفت: خدایا من به تو پناه می‌برم از فتنه‌ها و گرفتاریها. رسول اکرم فرمود: چنین دعایی نکن؛ گرفتاریها همیشه در میان مردم هست؛ بگو: اَللّهُمَّ اِنّی اَعوذُ بِک مِنْ مُضِلّاتِ الْفِتَنِ[١] خدایا به تو پناه می‌برم از گرفتاریهایی که سبب گمراهی می‌شود؛ و الّا گرفتاری و فتنه را که انسان نمی‌تواند بگوید ]نباشد.[ این خواسته نشدنی است؛ نشدنی را که انسان نباید از خداوند تبارک و تعالی بخواهد.

پس اجمالا معلوم شد که در حدودی که در مَقْدُرت بشر است جای توکل و واگذار کردن کار به خدا نیست ولی پس از آنکه بشر آنچه را که در وظیفه دارد انجام داد جای اعتماد به خدا هست و فلسفه هم دارد چون عالم نسبت به نیکوکاران و بدکاران بی‌طرف نیست؛ و این فلسفه یک فکر غلط نیست تا کسی بگوید «من تکیه کنم به خدا یعنی چه؟! وقتی شرایط ظاهری و مادی تا این مقدار من را پیش می‌برد، دیگر همان است و چیز دیگری نیست» بلکه ماورای این هم حقیقتی در عالم هست؛ گو اینکه ما نتوانیم کیفیتش را کشف کنیم اما لااقل تجارب و آزمایشهای عملی زندگی بشر نشان می‌دهد که یک دستگیریهای معنوی در این شرایط خاص که عرض کردم وجود دارد.

توکل در قرآن مفهوم حماسی دارد

حال برویم سراغ خود آیات قرآن و موارد استعمال توکل که این از نظر من بسیار زیبا و جالب است. بعضی آیات را خواندم ممکن است تکرار

[١] . وسائل الشیعه ج ٧ / ص ١٣٧؛ بحارالانوار ج ٧٣ / ص ٨٨؛ نهج‌البلاغه، حكمت ٩٣.