پس نصرت و تأیید الهی در یک چنین شرایطی می‌آید نه اینکه چون ما مسلمان هستیم و تابع قرآن، خدا پی در پی راهها را بر ما باز کند؛ این طور نیست. فرمود: وقتی که در راه این هدف مقدس با این خلوص نیت این مقدار مجاهدت کردیم آنوقت بود که دست غیب به یاری ما برخاست.

مسئله توکل که ما می‌گوییم به خدا باید اعتماد کرد (البته با همین شرایط) بر این مبناست که یک چنین حساب و فلسفه‌ای بر اساس مکتب الهی در دنیا هست. البته غیر الهیون چنین حرفی را قبول ندارند که در دنیا چنین حسابی باشد که اگر بنده آرمانم مقدس بود، فعالیت هم به قدری که برایم ممکن بود کردم، نیتم هم خالص بود، جهان به کمک من برخیزد؛ از نظر مکتب مادی برای جهان بی‌تفاوت است که جناب عالی در راه هدف مقدس فعالیت بکنید یا نکنید یعنی جهان عکس‌العمل موافق یا مخالفی ندارد و بی‌طرف است. ولی از نظر مکتب الهی است که کأ نّه در جهان یک نیروهای ذخیره‌ای وجود دارد که در این شرایط، از یک راههای مخفی به کمک اهل حقیقت می‌آیند.

توجیه فلسفی توکل

گفتیم توکل عهده‌دار شدن کار است در قسمتی که مربوط به انسان است و واگذار کردن به خداست در قسمت دیگر، و معنی واگذار کردن به خدا این است که بدانید در عالم حسابی هست که در شرایطی که شما وظیفه‌تان را عمل کنید او به کمک شما برخیزد. از نظر فلسفی توجیه توکل این است که دنیا یک واحد جاندار و ذی‌شعور است؛ این واحد ذی‌شعور نسبت به افرادی که در راه حقیقت فعالیت می‌کنند و افرادی که در راه غیر حقیقت فعالیت می‌کنند بی‌طرف و متساوی نیست. این، روح