برای آقایان قانع‌کننده نبوده و البته خود من هم هنوز درست نمی‌دانم چه جای آن بحثهای من ناقص و قاصر بوده. حالا من به طور خلاصه به بیان دیگری عرض می‌کنم، ببینیم که جای سؤالی هست یا نیست.

رضای فکری

در مسئله رضا اولا از دو جنبه باید بحث کرد: یکی رضای فکری و دیگری رضای قلبی. این اصطلاح را من خودم دارم بیان می‌کنم. رضای فکری معنایش این است که فکر انسان درباره ساختمان عالم فکر خوشبین باشد. عالم را خدا خلق کرده است؛ فکر انسان این باشد که عالم به شکل خوبی آفریده شده. اگر بگویند آیا بهتر این بود که عالم خلق می‌شد یا نمی‌شد؟ می‌گوییم بهتر این است که خلق می‌شد، اگر خلق نمی‌شد بد بود. آیا عالم که خلق شده است نیک و خوب و با نظام صحیحی آفریده شده است یا با یک نظام ناصحیح و نادرستی؟ وقتی ما به قرآن مراجعه می‌کنیم می‌گوید: اَلَّذی اَحْسَنَ کلَّ شَیءٍ خَلَقَهُ[١] هر چیزی را که آفریده، نیک آفریده است. رَبُّنَا الَّذی اَعْطی کلَّ شَیءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی[٢] و از این جور تعبیرات. و همچنین دانشمندان الهی اصلا بحثشان این است که این نظام عالم نظام خیر است و حتی بحثی دارند که مافوق این نظام موجود، امکان و تصور ندارد، که ما وارد این بحث نمی‌شویم. این تعبیر از غزالی است: «لَیسَ فِی الاِْمْکانِ اَبْدعُ مِمّا کانَ» بدیع‌تر از آنچه هست، در نظام خلقت امکان ندارد. یک نفر فیلسوف باید با دلایل فلسفی این مطلب را بحث کند که این جور است یا این جور نیست. یک نفر مؤمن که فقط به خدای حکیم قائل و معتقد است، ایمان دارد به این که نظام خلقت نظام خوب است و بهتر از این که هست ممکن نیست و اگر ممکن بود

[١] . سجده / ٧.

[٢] . طه / ٥٠.