حال بشر مفید است و چقدر این توکل در پیشرفتهای مسلمانان صدر اول مؤثر بوده! اینجا هم کلمه توکل نیست ولی مفهوم مطلب هست : اَلَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ اِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعوا لَکمْ مؤمنینی که مردم به آنها گفتند نمی‌دانید دشمن چه کرده! دشمن اجتماع کرده پدرتان را در می‌آورد. در این گونه مواقع گاهی خبرهای وحشت‌زا می‌آورند: نمی‌دانی دشمن چه اجتماعی کرده! فَاخْشَوْهُمْ بترسید از آنها، احتیاط کنید. فَزادَهُمْ ایمانآ ولی ایمانِ آنها را افزود. وَ قالوا حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ[١] . گفتند خدا کافی است، تکیه ما به خداست. (در این آیه کلمه «توکل» نیست ولی کلمه «وکیل» هست.)

پس این هم از آن آیاتی است که از قسم اول است نه از قسم دوم، یعنی از مواردی است که توکل در قرآن مفهوم حماسی دارد: ما بترسیم؟! از اینها بترسیم؟! تکیه ما به خداست، از احدی نمی‌ترسیم.

خلاصه همه عرایض ما این است: معلوم شد که در منطق قرآن بویی از توکل به مفهوم دست روی دست گذاشتن و اینکه بشر کاری را که وظیفه اوست و در مقدرت اوست انجام ندهد و به بهانه توکل از زیر بار وظیفه شانه خالی کند وجود ندارد و آنچه در قرآن هست یک ضرورتی است برای اخلاق و تربیت بشر به شرط اینکه به آن فلسفه‌اش ایمان داشته باشد و تا انسان پیرو یک مکتب الهی نباشد به آن فلسفه نمی‌تواند ایمان داشته باشد و آن فلسفه این است که اگر بشر دنبال آرمان مقدس برود، با نیت خالص و کوشا باشد جهان نسبت به او بی‌طرف نیست، دستهایی هست که در یک شرایط خاصی به حمایت بشر برمی‌خیزد. این امر خیلی هم ضرورت دارد و لازم است و با نیازهای روحی بشر منطبق است؛ و این است توکلی که در قرآن است.

[١] . آل عمران / ١٧٣.