الْـمُتَوَکلونَ[١] . حرف آخرشان در مقابل این قوم این بود: چرا ما به خدا تکیه نکنیم و حال آنکه راه را به ما نشان داده است. ما در مقابل آزارهای شما استقامت خواهیم کرد و اهل ایمان باید به خدا توکل کنند. مورد توکل اینجاست: هر چه شما می‌خواهید ما را اذیت کنید، ما از میدان بدر نمی‌رویم؛ ما توکلمان به خداست.

باز هم آیات دیگری هست. خیال می‌کنم که همین مقدار کافی باشد برای اینکه ما با مفهوم توکل از نظر قرآن کریم آشنا باشیم. یک نکته دیگر در باب توکل هست که این را هم عرض می‌کنیم و بحث ما در باب توکل خاتمه می‌پذیرد.

توکل، نقطه مقابل اتکاء به انسانهای دیگر

من این نکته را در قرآن پیدا نکردم ولی در بسیاری از اخبار و روایات پیدا کردم که توکل در بسیاری از موارد مفهوم نسبی دارد، به این معنا: در مواردی گفته شده که بشری می‌خواسته به یک انسان دیگر تکیه و اعتماد کند؛ همین که می‌گویند «اعتماد به غیر». در کارها چشم امیدش به یک انسان دیگر است؛ همین چیزی که به اتفاق علمای اخلاق اگر بشری این حالت را پیدا کند که همیشه چشمش به دیگران باشد که کیü کار من را درست کند، کیü فلان وسیله بشود برای من، و اتکائش به غیر باشد، این، شأن یک نفر مؤمن نیست. مؤمن نباید چشمش به خلق خدا یعنی افراد دیگر باشد. مؤمن باید چشمش به خدا باشد. چرا همواره فکر

[١] . ابراهیم / ١٢.