اثر می‌گذارد. این همان تأثیرات معنوی است. جسم جهان روی جسم جهان اثر می‌گذارد، همین علل مادی است. روح جهان روی جسم جهان اثر می‌گذارد؛ مثل همین است که من ـ العیاذ بالله ـ به پدر و مادر خودم بدی می‌کنم، پشت سرش در همین دنیا آسیب می‌بینم. مکافات، چیزی است که نمی‌شود از آن گذشت :

چو بد کردی مشو ایمن ز آفات که واجب شد طبیعت را مکافات

این که ظلم، مخصوصا ظلمهای فجیع، در همین دنیا اثر می‌گذارد و احیانا روی نسل انسان اثر می‌گذارد چگونه است؟ نمی‌دانیم. وَ اتَّقوا فِتْنَةً لاتُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَموا مِنْکمْ خاصَّةً[١] . یا در آیه دیگر است که: وَ لْیخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَکوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیةً ضِعافآ خافوا عَلَیهِمْ[٢] . چگونه است؟ ما نمی‌فهمیم، ولی می‌دانیم در تجربه‌ها و آزمایشهای ما یک چنین اثری در عالم هست. حداقل این است که نمی‌توانیم انکارش کنیم، بلکه تجارب و آزمایشهای ما تا حدود زیادی نشان می‌دهد که چنین چیزهایی در دنیا وجود دارد.

مثال دیگر صدقات است. من به اثر صدقه معتقدم و نمی‌توانم با دلیل و برهان ثابت کنم که واقعا صدقه دادن یعنی کار خیرْ خالصا و مخلصا ـ چه مالی و چه غیر مالی ـ برای مردم انجام دادن، گره از کار مردم گشودن، در دفع بلا مؤثر است. من به این کار معتقدم، روی آزمایش هم معتقد هستم. اگر بگویید چگونه می‌شود؟ ]می‌گویم نمی‌دانم.[ گفت :

تو نیکی می‌کن و در دجله انداز که ایزد در بیابانت دهد باز

من اینجا به یک خانواده فقیر مفلوک بیچاره کمک می‌کنم؛ وقتی می‌بینم بیوه زنی گرفتار است و چیزی ندارد می‌روم وسیله برایش فراهم می‌کنم؛

[١] . انفال / ٢٥. [ترجمه: و از فتنه‌ای كه تنها به ستمكاران شما نمی‌رسد بترسید.]

[٢] . نساء / ٩. [ترجمه: و آنان كه اگر فرزندان ناتوانی از خود بر جای بگذارند بر آینده آنانبیم دارند، باید از ستم بر یتیمان مردم نیز بترسند.]