در این فصل بحث در مورد این است که چگونه زمان به سبب حرکت متعدد می‌شود و چگونه حرکت به سبب زمان متعدد می‌شود و چگونه حرکت را با زمان می‌توان اندازه‌گیری کرد و چگونه زمان را با حرکت می‌توان اندازه‌گیری کرد. اگرچه عنوان این بحث عنوان خیلی جالبی است، ولی محتوای آن، مطلب مهمی را در بر ندارد. این فصل هم از فصلهایی است که مرحوم آخوند از کتاب المباحث المشرقیه فخر رازی گرفته و گویا فرصتی پیدا نکرده که آن را نقد کند و لهذا مثل فصل پیش ضعفهایی در آن هست.

آیا مسأله تعدد و مسأله تقدیر یک مطلبند یا دو مطلب؟

اولا آیا مسأله تعدد و مسأله تقدیر که در عنوان فصل به آنها اشاره شده، یک مطلبند یا دو مطلب؟ عجیب این است که حاجی اینجا در یک حاشیه کوتاه جمله «کیفیة تقدیر کل

[١] . اسفار ج ٣، ص ١٧٩ (مرحله ٧، فصل ٣٩).