حاجی می‌گوید: مگر اینجا جای تمسک به ظاهر لفظ است؟! باید مقصود را دریافت کرد. به قول مرحوم آخوند آنها که می‌گویند «عالم قدیم زمانی است» مقصودشان این است که عالم مسبوق به عدم زمانی نیست، و همین مطلب در جواب این عارف کافی است.

ادامه جواب

بعد مرحوم آخوند می‌گوید: اما آن مطلبی که گفتید «آیا مقصود حکما این است که عالم مع الله است؟»، هیچ وقت فیلسوف چنین چیزی نمی‌گوید؛ در اینجا آنچه فیلسوف درک می‌کند همان چیزی است که شما درک می‌کنید.

مرحوم آخوند: فالمصیر فی هذه المسألة إلی ما حقّقناه

ایشان در آخر این فراز از بحث می‌گوید: فالمصیر فی هذه المسألة الی ما حقّقناه در باب حدوث عالم. بعد نوعی ابتهاج می‌کند و می‌گوید: این مطلبی که ما در باب حدوث عالم براساس حرکت جوهریه گفتیم، اولین بار در دنیا از طرف ما گفته شده و نه از حکمای غیر اسلامی و نه از حکمای اسلام تاکنون احدی به این مطلب نرسیده است.

البته مطلب همین طور است که مرحوم آخوند می‌گوید، ولی خود ایشان در بعضی جاها که احساس وحشت و تنهایی می‌کند کوشش می‌کند که اقوال حکمای پیشین را هرطور هست توجیه و تأویل کند به آنچه خودش می‌گوید[٢] . ایشان آنجا که می‌خواهد واقعا مطلب را گفته باشد می‌گوید «کسی غیر از ما نگفته»، ولی جاهایی که جنبه تبلیغاتی به خودش می‌گیرد و می‌خواهد افراد را از وحشت خارج کند تا نگویند این حرف را احدی غیر از تو نگفته، می‌گوید: این حرف را فلان عارف هم در فلان جا گفته، فلان حکیم هم گفته و... .

[١] . در عبارات اين عارف كلمه «مشعر» به كار رفته است.

[٢] . ايشان در جلد دوم اسفار، شايد در حدود بيست ورق چنين تلاشی می‌كند.