درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٠ - در حقیقت «آن» و کیفیت وجود و عدمش
«آن» از قبیل کیفیت وجود همه نهایتهاست و قهرا برمیگردد به یک نوع وجود انتزاعی نه وجود اعتباری مطلق[١] .
کیفیت عدم «آن»
اما بحث درباره کیفیت عدم «آن» مقداری قابل تأمل و دقت است. «آن» که وجود پیدا میکند مسلما آنِ دیگر بقا ندارد چون نقطه فرضی در زمان است و وقتی خود زمان غیر قارّالذات است قهرا نقطه فرضی در زمان هم غیر قارّالذات است. پس برای «آن» عدم هم اعتبار میشود. سؤال این است: عدم «آن» به چه نحو است؟ آیا عدم «آن» مثل وجود «آن» به صورت یک نقطه اعتبار میشود، یا عدمش صورت زمانی دارد[٢] ؟ و اگر عدم «آن» زمانی است چگونه زمانی است؟
چون این مسأله (یعنی عدم «آن») فرض و تصورش تا اندازهای دقیق بوده[٣] ، بحث کلیتری را طرح کردهاند.
اموری که در حوزه زمانند بر سه قسمند :
قسم اول
بحث کلیتر این است: مرحوم آخوند از شیخ در شفا نقل میکنند که فرموده است : امور زمانی[٤] ـ و به تعبیر دیگر آنچه که در طبیعت و در حومه زمان و زمانیات وجود دارد ـ ممکن است به یکی از این سه نحوه وجود داشته باشد: اول اینکه آنیالحصول باشد؛ یعنی وجودش در نقطهای از زمان تحقق پیدا میکند، نه در خود زمان و مقداری از زمان[٥] .
[١] . يعنی اعتباری است به معنی انتزاعی.
[٢] . يعنی عدمش زمانی باشد و خودش آنی.
[٣] . نه فقط در باب عدم «آن»، بسياری از امور شبيه آن هم همين طور است.
[٤] . حاجی در حاشيه اشاره كردهاند كه اينجا مقصود از «زمانی» مقابل آنی نيست، بلكه مقصود امریاست كه در طبيعت و در حومه زمان وجود دارد. بنابراين «آنی» هم داخل در زمانی به اين اصطلاحهست.
[٥] . قبلا گفتيم كه حركتها در زمان صورت میگيرند نه در «آن». هر اندازه حركت را سريعتر فرض كنيم ومتقابلا مقدار مسافتی را كه طی شده كوتاهتر، باز هم حركت در زمان تحقق پيدا میكند. نور در هرثانيه سيصدهزار كيلومتر طی میكند، پس يك متر را در يك سيصد ميليونيم ثانيه طی میكند، يكسانتیمتر را در يك صدم اين سيصدميليونيم طی میكند ويك ميلیمتر را در يك دهم اين يك صدم.برای ما امكان ندارد چنين مقاديری از زمان را تخيل كنيم ولی بالاخره زمانْ مقدار است و امكانندارد حركت در نقطه فرضی زمان تحقق پيدا كند، بلكه حركت بايد در زمان محقق شود. اينجا شيخ میگويد: قسم اول اموری هستند كه در زمان تحقق پيدا نمیكنند بلكه آنیالحصولاند.