در ابتدا انسان خیال می‌کند این مثل یک حساب ریاضی خیلی ساده است؛ مثل اینکه می‌گوییم «زاویه الف با زاویه ب مساوی است و زاویه ب با زاویه ج مساوی است، پس زاویه الف هم با زاویه ج مساوی است». ولی فلاسفه می‌گویند نمی‌توان به طور کلی گفت «ما مع المتقدم متقدم است» بلکه باید ببینیم که آیا آن ملاک تقدمی که برای الف نسبت به ب هست در ج هم وجود دارد یا نه. اگر آن ملاک وجود داشته باشد پس ج هم بر ب تقدم دارد، ولی اگر وجود نداشته باشد نمی‌توانیم بگوییم ج بر ب تقدم دارد.

مثلا: قائلین به نظریه مُثُل و ارباب انواع می‌گویند «مُثُل متکافئند»[١] یعنی حقایق هم‌رتبه با یکدیگرند. از طرف دیگر هر مثالی را علت برای نوع خودش در طبیعت می‌شمارند؛ یعنی مثال انسان را علت برای انسان و مثال درخت را علت برای درخت می‌دانند. پس مثال انسان تقدم دارد بر انسان طبیعی و معیت دارد با مثال درخت. حال آیا می‌توان گفت: پس مثال درخت تقدم دارد بر انسان طبیعی؟ می‌گویند: نه؛ برای اینکه ملاک تقدمی که میان مثال انسان و انسان هست میان مثال درخت و انسان نیست.

بله، در هر جا که ملاک تقدمْ در آنچه که با متقدم معیت دارد وجود داشته باشد می‌توان گفت ما مع المتقدم متقدم است. در تقدم زمانی این طور است. مثلا اگر سعدی بر حافظ تقدم زمانی داشته باشد و خواجه نصیرالدین طوسی با سعدی معیت زمانی داشته باشد، می‌توان گفت خواجه نصیرالدین طوسی هم بر حافظ تقدم زمانی دارد؛ چون در اینجا ملاک تقدم سعدی بر حافظ، در خواجه نصیرالدین طوسی هم وجود دارد و آن ملاک این است که سعدی در زمانی واقع شده است که آن زمان تقدم دارد بر زمان حافظ، و خواجه نصیرالدین طوسی هم عینا در همان زمانی است که تقدم دارد. پس ملاک تقدم خواجه نصیرالدین بر حافظ معیت با سعدی نیست.

حال که این مقدمه را دانستیم می‌گوییم: مستشکل می‌گوید: خدای متعال با زمان متقدم و با زمانیات متقدم و از جمله با عدم متقدم ـ فرقی نمی‌کند ـ وجود دارد و زمان متقدم، بر زمان متأخر تقدم زمانی دارد، پس خداوند بر زمان متأخر (یا بر زمانی متأخر) تقدم زمانی دارد. و حال آنکه شما در مورد خداوند قائل به تقدم و تأخر زمانی نیستید؛ چون لازمه تقدم و تأخر زمانی وقوع در زمان است و تا شیءْ زمانی نباشد تقدم زمانی در

[١] . آنها مُثُل را «عقول متكافئه» می‌نامند.