تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ١٧٦ - ١٠ تفسیر عیاشی

تفسیر ابن جریج و تفسیر مقاتل بن حیّان نیز سود برده است؛ جز احادیث مشهوری که از دیگر مفسران و محدثان گرفته است. از کتابهای ادبی مانند کتاب کسائی و کتاب فرّاء و اخفش و ابو علی قطرب نیز هنگام ضرورت بهره گرفته است». [١] اضافه بر آن، از کتاب ابو حمزه ثمالی در تفسیر و کتاب عبد الرزاق صنعانی و دیگر کتب تفسیری پیش از خود، جز آنچه فاقد اعتبار دانسته، استفاده فراوان کرده است. به گفته یاقوت حموی این تفسیر پر حجم و پر محتوا را در مدت هفت سال (٢٩٠- ٢٨٣) به پایان رسانیده است، که از پشتکار و عمل بی‌وقفه او حکایت می‌کند. بدین سبب امروزه و برای همیشه جامع‌ترین پشتوانه تفسیری و حاوی آراء و اقوال قدما شمرده می‌شود و به همین جهت تا این اندازه و تا حدودی گسترده و همه جانبه درباره آن سخن گفتیم البته که این شایستگی را داشت.

١٠. تفسیر عیاشی‌

ابو النضر، محمد بن مسعود بن عیّاش سلمی سمرقندی (متوفای ٣٢٠) از محدّثان بزرگ به شمار می‌رود. او نزد گروهی از مشایخ کوفه و بغداد و قم حدیث فراوان آموخت. خانه او جایگاه بحث و دانش و محلّ رفت و آمد پویندگان علم حدیث بود؛ چنانکه در آنجا برخی می‌نوشتند؛ برخی مقابله می‌کردند؛ برخی می‌خواندند و برخی به نقد و بررسی می‌پرداختند. وی تمامی مبلغ سیصد هزار دیناری را که به ارث برده بود، در راه تحصیل علم و نشر آن صرف نمود. می‌گویند: او در شرق بلاد اسلامی بیشترین بهره را از علم و ادب و فضل و بینش و بزرگواری داشت. وی دو نشست داشت؛ یکی برای خواص و دیگری برای عامّه مردم. ابن ندیم می‌گوید: «او از قبیله بنی تمیم است و از فقهای شیعه امامیّه و در فزونی دانش، یگانه روزگار خویش بود و کتابهای وی در نواحی خراسان منزلتی رفیع داشت.
او شیخ ابو عمرو محمد بن عمر بن عبد العزیز کشّی- صاحب کتاب رجال- می‌باشد. بیش از دویست کتاب و رساله نوشته است. وی در جوانی عامّی مذهب بود؛ سپس به تشیّع گروید و در خدمت به اسلام کمر همّت بست و با کثرت تألیفات

---

[١] معجم الأدباء، ج ٥، ص ٢٥٦ و ٢٥٧.