تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ١٤٤ - ٣ تفسیر کلبی

هنگام سخن از ابن مسعود [١] و نیز در بیان طریق چهارم از طرق تفسیری به ابن عباس [٢] و در شرح حال مفسران نامی پس از تابعان [٣] از این تفسیر، سخن رفت.

٣. تفسیر کلبی‌

ابو نضر، محمد بن سائب کلبی [٤] کوفی (متوفای ١٤٦). ابن خلکان می‌گوید: «کلبی، صاحب تفسیر و عالم به انساب و در این دو رشته سرآمد و مقتدای همگان بوده است». جلال الدین سیوطی می‌گوید: «به بلندایی و پر محتوایی تفسیر کلبی کسی ننگاشته است». [٥]
این تفسیر از کهن‌ترین و باارزش‌ترین تفاسیر سلف شناخته شده و همواره مورد استفاده مفسران قرار داشته است. البته به جهت تهمت‌های ناروایی که به وی بسته بودند، بزرگان اهل حدیث و تفسیر و نیز تاریخ، از همان دوران، در هنگام نقل حدیث از وی، با کنیه یا لقب از او یاد می‌کردند و در حالی که او را یکی از سرشارترین منبع تفسیر و حدیث و تاریخ می‌شناختند. سمعانی می‌گوید: «ثوری و محمد ابن اسحاق، هنگام روایت از او، می‌گفتند: حدّثنا ابو النضر، تا شناخته نشود.
عطیّه عوفی او را با عنوان ابو سعید یاد می‌کرد و می‌گفت: حدثنی ابو سعید». [٦]
آراء تفسیری وی در کتب پس از وی امثال طبری، سیوطی، ابن عطیه، ابن کثیر، طبرسی و غیره فراوان به چشم می‌خورد و غالبا با همان عنوان «کلبی» و احیانا با عناوین دیگر از او یاد می‌شود و شاید به همین جهت، فؤاد سزگین به اشتباه رفته که می‌گوید: «طبری در تفسیر، از کلبی بهره نگرفته و در تاریخ اندکی از او بهره گرفته است»! [٧]

---

[١] همین کتاب، ج ١، ص ٢٠٢.
[٢] همان، ص ٢٥٣.
[٣] همان، ص ٤١٥.
[٤] منسوب به قبیله «بنی کلاب» یا «بنی کلب» از قبایل اصیل عربی.
[٥] شرح حال وی و بلندای مقام او در رشته‌های مختلف علوم و معارف اسلامی، به هنگام سخن از طرق تفسیری به ابن عباس (طریق نهم)، و نیز در بیان حال مفسران نامی پس از تابعان (شماره ٧) گذشت.
[٦] الانساب، ج ٥، ص ٨٦.
[٧] تاریخ التراث العربی، مجلد اول، ج ١، ص ٨١.