تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٩ - تفسیر در عصر تدوین

[جلد دوم]

تفسیر در آغاز کار، تنها به صورت شفاهی آموخته می‌شد و در سینه‌ها می‌ماند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌گردید. در تمام عهد رسالت و دوره صحابه و عصر تابعان نخستین، وضع تفسیر بر همین منوال بود تا اینکه در دوره تابعان تابعان رفته رفته در دفاتر و لوحهایی ثبت و ضبط شد و بدین گونه در نیمه‌های قرن دوم که تدوین حدیث رواج یافت، در کنار آن تدوین تفسیر هم آغاز گردید.
شاید بتوان گفت: نخستین کسی که تفسیر را در دفترها و لوحها نوشت، مجاهد بن جبر (متوفای ١٠١) است. ابن ابی ملیکه می‌گوید: «مجاهد را دیدم که درباره تفسیر قرآن از ابن عباس می‌پرسید و همراه خود لوحهایی داشت. ابن عباس به او می‌گفت: بنویس و او می‌نوشت. به همین گونه تفسیر تمامی آیات را از ابن عباس پرسید و نوشت». [١] او داناترین مردم نسبت به تفسیر بود. فضل بن میمون می‌گوید:
«از مجاهد شنیدم که می‌گفت: سی بار قرآن را نزد ابن عباس فرا خواندم». [٢] او تفسیری ناپیوسته دارد که از سوره بقره تا پایان قرآن را- به ترتیب- شامل می‌شود.
این تفسیر را ابو یسار عبد اللّه بن ابی نجیح ثقفی کوفی (متوفای ١٣١) از او روایت کرده است که پیشوایان تفسیر آن را صحیح شمرده و ارباب حدیث نیز بدان اعتماد کرده‌اند. این تفسیر- چنان که در شرح حال مجاهد گذشت- بسال ١٣٦٧ در پاکستان به چاپ رسید.
ابن حجر در شرح حال عطاء بن دینار مصری که از مصریان مورد اعتماد به شمار می‌آید و در سال ١٢٦ وفات یافته است، می‌گوید: «وی تفسیری دارد که آن را از